شهر بی‌زبان؛ فراموشی فارسی
دکتر مهدی یاراحمدی خراسانی

مقدمه

زبان هر ملت، ستون فقرات فرهنگ و هویت آن است. فارسی، زبان شیرین و دیرپای ایرانیان، قرن‌ها حامل اندیشه‌ها، زیبایی‌ها و روایت‌های این سرزمین بوده است. اما امروز، در هیاهوی شهرهای مدرن، نشانه‌هایی از فراموشی و بی‌توجهی به این گنجینه ملی و فرهنگی دیده می‌شود. تابلوهای تجاری با اسامی بیگانه، واژگان وارداتی و بی‌توجهی به قانون‌های ملی، زنگ خطر فرسایش هویت زبانی ما را به صدا درآورده‌اند. این مقاله تلاشی است برای بازخوانی ضرورت صیانت از زبان فارسی، ریشه‌یابی چالش‌های موجود و بررسی راهکارهایی برای حفاظت از این سرمایه گران‌سنگ فرهنگی.

زبان فارسی؛ میراثی زنده و هویت‌ساز

زبان فارسی نه تنها ابزاری برای ارتباط، بلکه حامل میراث فرهنگی، تاریخی و هویتی ملت ایران است. این زبان کهن، که قرن‌هاست از دل ادبیاتی غنی، عرفانی و فلسفی برخاسته، نقش محوری در شکل‌گیری شخصیت جمعی و فرهنگی ایرانیان داشته است. اما در دهه‌های اخیر، روند شتاب‌زده جهانی‌شدن، تحولات تکنولوژیک و گرایش ناآگاهانه به ظاهرگرایی مدرن، جایگاه زبان فارسی را در عرصه عمومی کشور، به‌ویژه در فضای شهری، با تهدیدهای جدی مواجه کرده است.

تابلوهای بیگانه؛ نمایه‌های یک بی‌توجهی

کافی‌ست نگاهی به خیابان‌های اصلی شهرهای بزرگ کشور بیندازیم؛ فروشگاه‌هایی با تابلوهای «فَشن»، «بیوتی»، «مارکت»، «فود»، «شاپ» یا برندهایی با واژه‌های انگلیسی که گاه حتی معنای روشنی ندارند، چهره شهر را تسخیر کرده‌اند. این پدیده نه تنها نشانه‌ای از گرایش به زبان‌های بیگانه است، بلکه نوعی بی‌توجهی به ارزش‌های فرهنگی و زبانی کشور محسوب می‌شود. تداوم چنین روندی در بلندمدت، منجر به تضعیف زبان فارسی در حوزه‌های عمومی و روزمره خواهد شد.

قانون، هست ولی بی‌اثر

نکته مهم این‌جاست که قانون‌گذار نیز به ضرورت صیانت از زبان فارسی پی برده و در سال ۱۳۷۵ «قانون ممنوعیت به‌کارگیری اسامی، عناوین و اصطلاحات بیگانه» را تصویب کرده است. بر اساس این قانون، به‌کارگیری واژه‌های خارجی در تابلوهای تجاری، تبلیغات محیطی و اسناد رسمی تنها در صورت نبود معادل فارسی مجاز است. همچنین فرهنگستان زبان و ادب فارسی به‌عنوان نهاد رسمی معادل‌سازی واژه‌ها، وظیفه دارد واژه‌های جایگزین را اعلام و ترویج کند. اما پرسش این‌جاست: چرا این قانون به درستی اجرا نمی‌شود؟ پاسخ روشن است: ضعف در نظارت، نبود اراده کافی برای اجرای قانون، و بی‌تفاوتی یا حتی تمایل برخی نهادها و شهروندان به ظاهر مدرنِ واژه‌های بیگانه، باعث شده این قانون عملاً به حاشیه رانده شود.

ریشه‌های اجتماعی و روان‌شناختی گرایش به واژه‌های بیگانه

یکی از عوامل مهم در ترجیح دادن واژه‌های بیگانه به فارسی، نوعی احساس خودکم‌بینی فرهنگی و تلاش برای کسب پرستیژ اجتماعی از طریق استفاده از اصطلاحات خارجی است. برخی افراد تصور می‌کنند واژه‌های انگلیسی بار علمی، اقتصادی یا فرهنگی بالاتری دارند و به‌کارگیری آن‌ها نشان‌دهنده به‌روز بودن یا موقعیت بالاتر است. این ذهنیتِ خطرناک به شکل‌گیری نوعی «بی‌هویتی زبانی» منجر می‌شود که با گذشت زمان، شکاف بین نسل‌ها و کاهش تعلق خاطر به زبان ملی را افزایش می‌دهد.

راهکارها: از آموزش تا اجرا

برای اصلاح این روند، مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ لازم است. نخست آن‌که نظام آموزشی باید به گونه‌ای طراحی شود که زبان فارسی نه صرفاً یک درس، بلکه عنصر حیاتی در رشد فرهنگی فرد تلقی شود. همچنین رسانه‌های جمعی، به‌ویژه صداوسیما، باید در ترویج واژه‌های فارسی و نشان دادن زیبایی‌ها و قابلیت‌های این زبان، نقش فعالتری ایفا کنند. در کنار این اقدامات فرهنگی، نظارت جدی‌تر بر اجرای قانون و ایجاد سامانه‌ای برای رسیدگی به تخلفات زبانی در تابلوهای شهری ضروری است. فرهنگستان زبان فارسی نیز می‌تواند با ارائه واژه‌های جایگزین کاربردی، ساده و به‌روز، جذابیت زبان فارسی را برای کسب‌وکارها افزایش دهد.

کلام آخر: زبان فارسی، حافظ هویت و ضامن پایداری فرهنگی

زبان فارسی تنها ابزاری برای سخن‌گفتن نیست؛ بلکه پاسدار حافظه تاریخی، ظرف تمدنی و شناسنامه فرهنگی ایرانیان است. هر واژه، اصطلاح یا تعبیر فارسی، ریشه در تاریخ، جغرافیا، باورها و سبک زندگی ما دارد. فرسایش تدریجی این زبان، به‌ویژه در فضاهای عمومی نظیر تابلوهای تجاری، نه یک تغییر ساده در الگوهای زبانی، بلکه نشانه‌ای نگران‌کننده از گسست فرهنگی و بی‌توجهی به ریشه‌های ملی ماست. غفلت از زبان فارسی، مقدمه‌ای است بر نوعی گسست هویتی که می‌تواند نسل‌های آینده را با زبانی بی‌ریشه، ارزشی بی‌پشتوانه و فرهنگی تقلیدی مواجه سازد. اگر امروز شاهد چیرگی واژگان بیگانه بر چهره شهرها هستیم، فردا ممکن است همین روند به آموزش، رسانه و حتی تفکر ما سرایت کند. پاسداری از زبان فارسی نیازمند عزم ملی، برنامه‌ریزی نهادی، و همراهی آگاهانه شهروندان است. از سیاست‌گذاران فرهنگی گرفته تا طراحان تبلیغات شهری، از صاحبان کسب‌وکار تا کاربران شبکه‌های اجتماعی، همه در قبال حفظ و گسترش زبان فارسی مسئول‌اند. بازگشت به فارسی به‌معنای حفظ استقلال فکری، فرهنگی و زبانی در جهان متکثر امروز است.

منبع: روزنامه شهرآرا، دوشنبه 23 تیرماه 1404، شماره 4530

لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را

با مدیریت سایت از طریق پست الکترونیکی؛

Email: mahdiyarahmadi@gmail.com

در میان گذارید.

 صاحب امتياز و مدير مسئول: دکتر مهدی ياراحمدي خراساني


  Mahdi Yarahmadi