هوشیاری سیاسی به سبک امام رضا علیه السلام
دکتر مهدی یاراحمدی خراسانی

مقدمه

از هزار و اندی سال پیش که قلب نازنین امام رضا(ع) از تپش ایستاد و پیکر پاکش در طوس به خاک سپرده شد، بارگاه نورانی‌اش در ایران، همواره مایه برکت، الهام و افتخار برای مردم این سرزمین بوده است. حضور مرقد امام هشتم(ع) در سرزمین ایران نعمتی عظیم و فرصتی بی‌بدیل برای ترویج معارف اهل بیت(ع) و سبک زندگی رضوی است؛ نعمتی که بی‌تردید در روز قیامت مورد سؤال قرار خواهد گرفت. بهره‌مندی از این موهبت، ما را موظف می‌سازد که در زندگی فردی و اجتماعی خود، فرهنگ و سیره رضوی را جاری کنیم و در سیاست، اقتصاد، فرهنگ و مدیریت از حکمت و هوشیاری امام رضا(ع) الگوبرداری نماییم. بر این اساس با بررسی رفتار حضرت در قبال اتفاقات و پدیده های سیاسی و اجتماعی با مواردی مواجه می شویم که می تواند برای ما در الگوگیری از ایشان در جهت توسعه رفتار سیاسی راهنمای ویژه ای باشد:

• هوشیاری سیاسی امام رضا(ع) در تقابل با مأمون عباسی

یکی از جلوه‌های برجسته هوشیاری سیاسی امام رضا(ع)، نحوه تعامل ایشان با مأمون عباسی است. مأمون پس از شکست دادن برادرش امین، برای تثبیت قدرت خود و کسب مشروعیت دینی، کوشید امام را به قصر خود بیاورد و ایشان را ولی‌عهد خود معرفی کند. این اقدام، ظاهراً احترام به اهل بیت بود، اما در باطن تلاشی برای کنترل و محدودسازی امام به شمار می‌رفت . امام رضا(ع) با بینش دقیق الهی نسبت به نیت واقعی مأمون، پذیرش ولایتعهدی را مشروط به عدم دخالت در امور حکومتی پذیرفتند. ایشان در پاسخ به اصرار مأمون فرمودند: «من ولایتعهدی را می‌پذیرم به شرطی که هیچ فرمانی صادر نکنم، قضاوت نکنم و احدی را نصب یا عزل نکنم» (صدوق، عیون اخبار الرضا، ج2، ص142). این شرط‌گذاری، در واقع نوعی اعلام موضع علیه مشروعیت خلافت عباسی و افشای نیت سیاسی مأمون بود.

• حدیث سلسلة الذهب؛ بیانی سیاسی و اعتقادی

در مسیر حرکت به خراسان، امام رضا(ع) هنگام توقف در نیشابور، حدیث معروف «سلسلة الذهب» را بیان فرمودند: «کلمة لا إله إلا الله حصنی، فمن دخل حصنی أمن من عذابی. بشرطها، وأنا من شروطها» (همان، ج۲، ص139). این حدیث علاوه بر بیان توحید، پیوندی مستقیم میان «ولایت» و «توحید» برقرار می‌کند. امام با این حدیث، جایگاه امامت را به‌عنوان شرط قبولی توحید مطرح کردند و بدین‌وسیله، عملاً موضعی عقیدتی-سیاسی در مقابل حکومت وقت گرفتند.

• مناظرات علمی؛ بستر روشنگری سیاسی

مأمون با هدف ایجاد چالشی برای امام و کاهش اعتبار علمی ایشان، مناظراتی با حضور دانشمندان ادیان مختلف ترتیب داد. با این حال، امام رضا(ع) با قدرت علمی، منطق محکم و برخورد کریمانه خود، این مناظرات را به صحنه‌ای برای تبیین حقانیت تشیع و نقد تفکرات منحرف تبدیل کردند. این روش، نمونه‌ای از جدال احسن بود که قرآن کریم نیز به آن توصیه فرموده است (سوره نحل، آیه ۱۲۵) در یکی از این مناظرات با جاثلیق (عالم مسیحی)، امام با استناد به اناجیل و تورات، توحید، نبوت و امامت را اثبات کردند، بی‌آنکه به بی‌احترامی یا تحقیر روی آورند. این مناظرات، ضمن تثبیت جایگاه علمی امام، فضای عمومی جامعه را نیز نسبت به جایگاه اهل بیت(ع) آگاه ساخت و نوعی مبارزه نرم و مؤثر در برابر خلافت عباسی بود (شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص271-278)

• برخورد با فضای تفرقه‌آمیز عصر عباسی

دوران امامت امام رضا(ع) هم‌زمان با تشدید اختلافات داخلی در حکومت عباسی بود. درگیری مأمون و امین، موجب ضعف و ازهم‌پاشیدگی ساختار قدرت عباسیان شده بود. در این فضا، امام با درایت خود، از فرصت استفاده کردند تا معارف شیعه را ترویج دهند و پایه‌های فکری تشیع را تقویت کنند. ایشان هیچ‌گاه خود را بخشی از حکومت عباسی معرفی نکردند، بلکه از موقعیت پیش‌آمده برای هدایت امت بهره بردند. تأکید امام بر اینکه «من از سوی مأمون مجبور شدم و اختیار نداشتم»، نشانه‌ای روشن از موضع مستقل و مقاوم ایشان بود.

نهادهای امروزی و الگوگیری از سیره رضوی

امروز نیز بهره‌گیری از سیره سیاسی امام رضا(ع)، ضرورتی جدی برای جامعه اسلامی است. به‌ویژه مسئولان، نهادها، و کارگزاران نظام باید در سبک مدیریت، تحلیل سیاسی، تصمیم‌گیری، مقابله با انحراف و اجرای عدالت، از روش امام رضا(ع) الگوبرداری کنند. امام، نمونه بارز «مصلحت‌اندیشی همراه با اصول‌گرایی» بود؛ یعنی بدون عدول از مبانی، با نگاهی واقع‌گرایانه و حکیمانه مسیر را می‌پیمود. نهادهای نظارتی و امنیتی باید در مسیر قوام‌بخشی به نظام اسلامی، با تأسی از سیره رضوی، به جای نگاه صرفاً کنترل محور، دارای نگرش مسئله‌محور، آینده‌نگر و مردم‌پایه باشند. همان‌گونه که امام رضا(ع) با تیزبینی، تهدیدها را در بطن حوادث تشخیص می‌داد و در عین حال با مردم سخن می‌گفت، امروز نیز این نهادها باید بین «حفاظت از نظام» و «پاسداری از کرامت مردم» توازن برقرار کنند. کارویژه‌هایی چون کشف آسیب‌های درون‌سیستمی، مقابله با فساد ساختاری، هشداردهی به‌موقع به مسئولان، پرهیز از سیاسی‌کاری و حفظ مرزهای اعتقادی از مهم‌ترین عرصه‌هایی است که با الگوگیری از عقلانیت سیاسی امام رضا(ع)، می‌توان در آن‌ها به حکمرانی رضوی نزدیک شد. چنین نگاهی نه‌تنها موجب ثبات، بلکه عامل مشروعیت‌افزایی برای جمهوری اسلامی با پرهیز جدی از افراط، تفریط و رفتارهای سلبی خواهد بود.

سخن پایانی

هوشیاری سیاسی امام رضا(ع) الگویی جامع از تحلیل درست شرایط، اقدام حکیمانه، ایستادگی در برابر ظلم، استفاده بهینه از فرصت‌ها و بیان حقیقت در قالب عقلانی و اخلاقی است. ایشان نشان دادند که حتی در دل حکومت‌های استبدادی می‌توان با روش‌های غیرمستقیم، فرهنگ دینی را گسترش داد و مشروعیت حاکمیت ظلم را زیر سؤال برد. پذیرش مشروط ولایتعهدی، بیان سلسلة الذهب، برگزاری مناظرات علمی، و موضع‌گیری‌های حساب‌شده امام، همه درس‌هایی گران‌بها برای امروز ماست. اگر امروز جمهوری اسلامی به نام اهل بیت شناخته می‌شود، بر ماست که از هوشیاری سیاسی امام رضا(ع) در برخورد با دشمن، رفتار با مردم، و تحلیل زمانه الگوبرداری کنیم. ترویج این سبک مدیریت رضوی، راهی است برای حفظ اصالت انقلاب، تقویت مشروعیت نظام، و تعالی اخلاقی جامعه. این الگو، نه فقط برای سیاست‌مداران، بلکه برای نخبگان فرهنگی، اساتید دانشگاه، مدیران رسانه، و نیروهای امنیتی و قضایی نیز راه‌گشا و راهبردی است. تنها با زنده نگه‌داشتن این عقلانیت سیاسی – توأم با دیانت و حکمت – می‌توان در تلاطم بحران‌ها، کشتی نظام را به سلامت به ساحل رساند. امام رضا(ع) نه‌تنها پیشوای دین، بلکه استراتژیست سیاسی است که فرمایشات ایشان تا ابد راهگشاست.

منبع: ماهنامه فطنت، شماره اول، خردادماه 1404

لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را

با مدیریت سایت از طریق پست الکترونیکی؛

Email: mahdiyarahmadi@gmail.com

در میان گذارید.

 صاحب امتياز و مدير مسئول: دکتر مهدی ياراحمدي خراساني


  Mahdi Yarahmadi