مرکب شکیبایی
دکتر مهدی یاراحمدی خراسانی

● مرکب شکیبایی
انسان از بدو تولد تا زمان مرگ همواره با مصیبت‌ها، دردها، محدودیت‌ها، مشکلات، کمی‌ها و کاستی‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کند و برای رسیدن به اهداف، آرمان‌ها و آرزوهایش با چالش‌های بسیاری روبرو می‌شود. تا جایی که درنهایت بسیاری از خواسته‌هایش برآورده نمی‌شود و ناکام می‌ماند. این خصلت دنیا وزندگی آن است که با راحتی بیگانه است و آدمی را به‌شدت تحت‌فشار قرار می‌دهد. علامه طباطبایی در المیزان برای تفسیر آیه شریفه‌ی «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فی‏ کَبَدٍ» می‌فرماید: «انسان از آغاز زندگى حتى از آن لحظه‏اى که نطفه او در قرارگاه رحم واقع مى‏شود، مراحل زیادى از مشکلات و درد و رنج‌ها را طى مى‏کند تا متولد شود، و بعد از تولد در دوران طفولیت، و سپس جوانى، و از همه مشکل‌تر دوران پیرى، مواجه به انواع مشقّت‌ها و رنج‌ها است، و این است طبیعت زندگى دنیا، و انتظار غیر آن داشتن اشتباه است و این معنای آیه است که انسان را در سختی و دشواری آفریدیم.» پس فرزند آدم همواره متحمّل سختى و ناراحتى می‌شود تا از دنیا بیرون رود و در این میان به تعبیر امیرالمومنین (ع): «هرکه بر مرکب شکیبایى نشیند، به خطّ پایان پیروزى رسد» و می‌تواند نهایتا در زندگی آرامش و آسایش بیشتری داشته باشد.

● تعریف صبر
صبر در واقع بازداشتن نفس از اظهار بی‌قراری و بی‌تابی در فرازوفرودهای زندگی است به‌گونه‌ای که آدمی از دایره منطق خارج نگردد و همواره رضای خداوند مهربان را در نظر داشته و شاکر او و نعمت‌ها و حکمت‌هایش باشد. صبر در لغت به معنای حبس و بازداشتن است. هرگاه کسی خویشتن را از فعلی اختیاری باز دارد صبر کرده است. این مقاومت در صورتی از لحاظ اخلاقی فضیلت خواهد بود که هدف شخص صابر، کمال اخلاقی و تقرب به خداوند باشد و صبر در برابر چیزی صورت گیرد که با کمال اخلاقی و تقرب خداوند در تعارض و تقابل باشد. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «کسی که صبر را با رضا و دعا جمع کرده باشد، خیر دنیا و آخرت را نصیب خودکرده است.» البته مبانی نظری و توصیه‌های اخلاقی و در این رابطه فراوان است که کمابیش همگان از آن آگاه هستند و یا حداقل شنیده‌اند. نکته مهم کسب توانایی برای رسیدن به مقام صبر است که به‌راحتی محقق نمی‌شود.

● اقسام صبر
در کلام پیامبر اسلام انواع صبر شامل این موارد است: «شکیبایی در مصیبت و شکیبایی بر طاعت و شکیبایی از گناه.» صبر در مصیبت و صبر بر طاعت، شکیبایی در برابر امور ناخوشایند است و صبر از گناه صبر از امور خوشایند که میل و هوای انسان به آن گرایش دارد. همچنین اقسام صبر از زبان حضرت علی (ع) نیز عبارتند از: «شکیبایی دو گونه است: شکیبایی بر آنچه خوش نمی‏داری و شکیبایی از آنچه دوست می‏داری.» صبر در واقع مقاومت نفس در برابر هوا و پایداری انگیزه دینی در برابر انگیزه‏های مخالف است. بعضی افعال به انسان کمک می‏کنند تا به کمال اخلاقی و قرب خداوند نایل شود و برخی مانع و مزاحم کمال او هستند. پس باید از افعالی که مزاحم کمال ما هستند خودداری کنیم و در برابر انگیزه‏های این گونه افعال مقاومت نماییم. انگیزه‏هایی که انسان را به کارهای معارض با کمال دعوت می‏کنند سه نوعند: برخی از آنها انسان را به شکایت از قضای الهی و اظهار ناخرسندی از آن دعوت می‏کنند، برخی از آنها انسان را دعوت به انجام افعالی خلاف کمال او می‏سازد و نهایتاً امیال و هواهای نفسانی است که انسان را به درک لذات ممنوع وادار می‏سازد.

● صبر بر معصیت؛ برترین صبرها
ثواب و فضیلت صبر بر معصیت، به مراتب افزون‏تر از ثواب و فضیلت صبر بر طاعت است و ثواب و فضیلت صبر بر طاعت به مراتب بالاتر از ثواب و فضیلت صبر بر مصیبت می‏باشد. پیامبر(ص)، مراتب صبرهای سه گانه رابدین صورت بیان فرموده‏اند: «کسی که در مصیبت صبر کند و با صبر نیکویش شدت آن را از سر بگذراند، خداوند برای او سیصد درجه می‏نویسد که فاصله درجات آن همچون فاصله آسمان و زمین است و کسی که بر طاعت صبر کند خداوند برای او ششصد درجه می‏نویسد که فاصله درجات آن همچون فاصله قعر زمین تا عرش است و کسی که بر گناه صبر کند، خداوند نهصد درجه برای او می‏نویسد که فاصله درجات آن همچون فاصله قعر زمین تا منتهای عرش است. »

● آثار صبر
صبر و ظفر قرین هم اند. امیرالمؤمنین(ع) فرمود: «انسان شکیبا پیروزی را از دست نمی‏دهد اگر چه زمانی طولانی بر او بگذرد.» انسان صبور از ارتکاب گناهانی همچون جزع بر قضای خداوند ایمن است و بر صبوری خود پاداش می‏گیرد. امیرالمؤمنین(ع) می‏فرمایند: «اگر شکیبایی کنی حکم خدا بر تو جاری می‏شود و پاداش داده می‏شوی و اگر بی‏تابی کنی باز هم تقدیر خدا بر تو جاری است ولی گناهکاری.» کسی که صبر می‏کند خداوند دعای او را مستجاب می‏کند و جبران مصیبت او را می‏کند. صابران که بر طاعات و معاصی شکیبایی می‏کنند، آخرتی نیکو دارند و پاداش‏های بی حساب خداوند بر آنان می‏بارد. صبر در برابر بلایا باعث رشد انسان و ترقی او در مراتب کمال است. صبر بر طاعت و معصیت انسان را بهشتی می‏کند. صبر باعث تبدیل مصائب به لطف و رحمت خداوند، آسودگی خاطر از حساب آخرت و دخول در بهشت می گردد.

● رابطه صبر و ایمان
رابطه ایمان و صبر، دو طرف دارد: از یک سو «ایمان نظری» سازنده صبر است و از سوی دیگر، بدون صبر، «ایمان عملی» تحقق نمی‏یابد. صبر از مهمترین ارکان ایمان است چرا که در حدود ۷۰ آیه در قرآن در این باره سخن گفته شده است و در حدیث نبوی صبر نیمی از ایمان شمرده می‌شود. امام علی (ع) فرمود: «ایمان بر چهار ستون استوار است: صبر و یقین و عدل و جهاد. صبر، مقاومت در برابر هر انگیزه‏ای است که انسان را از خداوند دور می‏کند»؛ بنابراین تخلق به هر یک از اخلاقیات ایمانی نیازمند صبر است، زیرا در اخلاق، ایمان و خلق نیکو، با معیار اثر گذاری آن در تقرب انسان به خداوند نیکو شمرده می‏شود و در برابر هر خلق نیکو، نیازمند پایداری و تمرین و ممارست است. ایمان به معنای معرفت و یقین به خداوند و اسمای حسنای او، شرط ضروری و مقدمه صبر است. ایمان علاوه بر اقرار زبانی و معرفت یقینی مشتمل بر عمل به ارکان نیز هست و عمل به مقتضای معرفت، خود نیازمند صبر و مقاومت است. در نتیجه باید گفت بدون صبر، ایمان کامل که التزام عملی به دین خداست امکان‏پذیر نیست.

● سخن پایانی
انسان صابر بر خود مسلط است و آرامش خود را از طریق اظهار شکایت و رفتار اعتراض‏آمیز به دست نمی‏آورد، بلکه از راه‏های دیگری که رضایت خداوند در آن است آرامش خود را تأمین می‏نماید. گاهی انسان از خود می‌پرسد مگر چند بار متولد می‌شوم یا چند بار فرصت زندگی دارم که در آن همواره باید درگیر حل‌وفصل مشکلات و سختی‌ها باشم و به‌ناچار بسیاری از آرزوهای خود را نادیده بگیرم؟ این‌یک سوال جدی و حق آدمی است که بداند به‌راستی این فرصت زندگی که می‌تواند شیرین و لذت‌بخش باشد چرا باید با این میزان درد و رنج عجین گردد و در بسیاری موارد ناکام بماند. شاید برای عارفان و زاهدان و بندگان برگزیده خداوند این مسائل به‌راحتی قابل‌درک و هضم باشد ولی انسان‌های عادی بعضا در درک این واقعیت و پذیرش آن با چالش‌های زیادی مواجه‌اند که گاهی امیدواری و شادمانی آن‌ها را کاهش می‌دهد. قاعدتا برای گذر از این تردیدها و مشکلات باید انسان علاوه بر مسائل مادی به عوالم روحی و فرا مادی توجه بیشتری داشته باشد. در گام اول قبول کند این‌ها واقعیت زندگی است و تغییری در آن ایجاد نخواهد شد. دوم بپذیرد این محدودیت‌ها فراگیر است و هرچند نسبت آن برای افراد متفاوت است اما همگان درگیر آن هستند و گام بعدی این است که پرهیز از بی‌قراری و حلاوت شکیبایی و تلاش در مسیر اهداف را جایگزین تردیدهای بی‌نتیجه گرداند. به قول حافظ:
«صبر و ظفر، هر دو دوستان قدیمند / براثر ِصبر نوبت ِظفر آید»

منبع: روزنامه قدس، پنجشنبه 2 اسفندماه 1403، شماره 10589

لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را

با مدیریت سایت از طریق پست الکترونیکی؛

Email: mahdiyarahmadi@gmail.com

در میان گذارید.

 صاحب امتياز و مدير مسئول: دکتر مهدی ياراحمدي خراساني


  Mahdi Yarahmadi