تربیت شش ضلعی
ساحت های تعلیم و تربیت و ارتباط آن با حوزه های مهارتی، دانشی و مشاوره ای
دکتر مهدی یاراحمدی خراسانی
مقدمه:
«تعلیم و تربیت به کجا می رود، چه هدفی را دنبال می کند، از چه مسیرهایی باید گذر کند و چگونه می تواند نیازهای جامعه ی انسانی و دولت ها را پوشش دهد و برآورده سازد؟» این ها بخشی از مهم ترین سئوال ها، چالش ها، ابهام ها، تردیدها و رویکردهای «آموزش و پرورش» را شکل می دهد و بر اساس آن کمیت و کیفیت نظام آموزشی مشخص می شود. با توجه به تغییرات گسترده ی محیطی، افزایش پیچیدگی ها، رشد فزاینده فناوری و غیرقابل پیش بینی بودن نظام های اجتماعی و اقتصادی، بشر هیچ گاه در اندازه زمان اکنون در گیر و دار فلسفه و چگونگی اداره مقوله های مرتبط با آموزش، پژوهش و پرورش گرفتار و سردرگم نبوده است. این سامانه از یک سو باید بتواند نیازهای امروز آدمی را پاسخگو باشد و رفاه عمومی ایجاد نماید و از سوی دیگر باید بتواند آینده ای روشن و مناسب با تغییرات گسترده ی محیطی ترسیم کند. این امر مهم در کشورهای در حال توسعه به دلیل نیازمندی به سرعت بیشتر با توجه به محدودیت ها امکانات و قابلیت ها بسیار سخت تر و چالش برانگیزتر است.
واژگان کلیدی: تعلیم و تربیت، میدان و صحنه، سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، مهارت، دانش، مشاوره
مفهوم شناسی ساحت های تعلیم و تربیت (میدان و صحنه):
مکاتب و اندیشمندان تعریفهای متعدد و متنوعی از مفهوم تربیت ارائه کردهاند، اما در سند تحول بنیادین تربیت عبارت است از «فرایند تعاملی زمینهساز تکوین و تعالی پیوسته هویت متربیان بهصورتـی یکپارچه و مبتنی بر نظام معیار اسلامی، بهمنظور هدایت ایشان در مسیرآمادهشدن جهت تحقق آگاهانه و اختیاری مراتب حیات طیبه در همه ابعاد» (مبانی نظری سند تحول بنیادین، 1390) در آموزش و پرورش نمی توان بی مقدمه و برنامه از هر دری سخن گفت. بلکه باید ادبیات و کلام در حوزه های مختلف آموزشی آراسته و هدفمند باشد تا بتواند اول «نگرش افراد» و سپس «رفتار فردی» و به دنبال آن «رفتار گروهی» را تغییر دهد، اصلاح کند و بهبود ببخشد. از این رو طبقه بندی، مربوط سازی و شفاف نمودن هر آن چه باید گفته شود و حوزه های مربوط به آن اهمیت فراوانی دارد. «ساحت های تعلیم و تربیت» یعنی مهم ترین عرصه هایی که قرار است نظام آموزش و پرورش در آن فعالیت کند و به توسعه، پروش و آماده سازی نسل آینده بپردازد. این ساحت ها بر اساس مبانی ایدئولوژیک، اولویت ها، مبانی ارزشی، نحوه طبقه بندی نیازهای انسانی و مواردی دیگر از این دست تقسیم بندی می شوند. بر اساس مطالعات صورت گرفته، مبانی علم روز و تجربه نگارنده ساحت های تعلیم و تربیت در این نوشتار ویژگی های زیر را دارند:
شش گانه هستتند
بر اساس اصول و باورهای زیربنایی ارائه شده اند
در ارائه آن به سند تحول بنیادین آموزش و پروش توجه شده است.
در آن موضوع آمایش سرزمین و شرایط زمانی، مکانی و محیطی مد نظر قرار گرفته است.
بر مبنای آن چه ذکر شد و بر اساس اصول و باورهای زیربنایی کشور و با توجه به سند تحول بنیادین آموزش وپرورش برنامه های آموزشی و پرورشی نوین، کاربردی و به روز مبانی تعلیم و تربیت باید در ساحت های شش گانه به شرح زیر و متناسب با هر دوره تحصیلی برنامه ریزی و اجرا گردد:
1- تعلیم و تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی
2- تعلیم و تربیت زیبایی شناسی هنری
3- تعلیم و تربیت زیستی بدنی
4- تعلیم و تربیت علمی فناورانه
5- تعلیم و تربیت اجتماعی سیاسی
6- تعلیم و تربیت اقتصادی حرفه ای
«اهداف دوره های تحصیلی» باید تجلی اهداف آموزش وپرورش و متناسب با ویژگی ها و شرایط سنی دانش آموزان و فراگیران طراحی و ارائه گردد و همچنین زمینه دستیابی آن ها به شایستگی های بنیادین و پایه را فراهم آورد و به رشد متوازن و همه جانبه ایشان، کمک کند. مدیران، برنامه ریزان، کادر آموزشی و پرورشی و عوامل سهیم و موثر در تعلیم و تربیت دانش آموزان باید دربرنامه ریزی امور، سازماندهی فعالیت ها و انجام وظایف خود به گونه ای عمل نمایند تا دانش آموزان در پایان هر یک از دوره های تحصیلی به اهداف ساحت های شش گانه و فراساحتی دست یابند. این حوزه ها و ساحت های تعلیم و تربیت، شامل موارد زیر هستند:
ساحت های تعلیم و تربیت و ارتباط آن با حوزه های مهارتی، دانشی و مشاوره ای:
هر یک ساحت های ذکر شده (نمودار1) مفاهیم مستقل، حد و مرز متفاوت، رویکردهای خاص و مصادیق و سرفصل های ویژه ای برای آموزش و پرورش دارند که البته در عین استقلال ارتباط مستمر و همچنین ویژگی اثرگذاری مستقیم و غیرمستقیم بر یکدیگر را نیز دارا هستند. علاوه بر این برای هر ساحت سه حوزه ارتباطی اصلی به شرح زیر تبیین گردیده است:
1: مهارتی: «مهارت» اصطلاحی است که دانش، صلاحیتها و توانایی انجام وظایف عملی را در بر میگیرد.
2: دانشی: مبانی نظری روز، آزموده شده، جریان ساز و رفتار آفرین است که پیامدهای ارتقا ذهنی و افزایش رفاه و بهبود زندگی را شامل می شود.
3: مشاوره ای: «مشاوره» ارائه خدمات راهنمایی و هدایتگری مراجعان در جهت حل مشکلات سازگاری، تحصیلی، شغلی، تربیتی، اجتماعی، آموزشی و خانوادگی را شامل می شود.
طرح درس ها، مصادیق آموزشی، فعالیت های وفرایندهای تعلیم و تربیت باید بر اساس این چهارچوب شکل بگیرند تا اولاً ریشه و خاستگاه آن ها مشخص باشد، ثانیاً مسیر و فرایند آن ها شفاف و صحیح باشد و ثالثا و پیامدهای حاصل از روند آموزش اثربخش و کارا باشد. یعنی هم بتواند پاسخگوی نیازهای جامعه تربیتی باشد و هم از آن همانی حاصل شود که از ابتدا مورد مطالبه، خواست و هدف گذاری ما بوده است.
نمودار 2: ساحت های تعلیم و تربیت و ارتباط آن با حوزه های مهارتی، دانشی و مشاوره ای
تعلیم و تربیت تمام ساحتی
«تعلیم و تربیت تمامساحتی» یا «تعلیم تربیت یکپارچه» رویکردی است که در سالهای اخیر مورد توجه دستاندرکاران تعلیموتربیت کشور، بهخصوص در تدوین سند تحول بنیادین آموزشوپرورش، قرار گرفته است. این رویکرد در پی آن است که تربیت همهجانبه و متوازنی را برای دانشآموزان و فراگیران نظام آموزشی کشور به ارمغان بیاورد. توجه به همه ی ابعاد و ساحت های تعلیم و تربیت و طراحی نظام آموزش و پرورش کشور از سطح کلان تا کلاس درس بر این مبنا از موارد بسیار مهم و قابل توجه است. درتربیت یکپارچه و تمام ساحتی باید به همه ابعاد مورد نیازدانش آموزان و فراگیران که نسل آینده فعالیت در کشور هستند به صورت ویژه توجه شود. این ها در واقع همان ساحتهای چندگانهاند که همه ی عرصه های زندگی را در بر می گیرند و نیازهای امروز فرزندان را پوشش می دهند و آینده ی آن ها و کشور را ترسیم می کند. با توجه به بایدها و نبایدهای حاکم بر جامعه و همچنین آموزش و پرورش، ساحتهای تربیت یکپارچه شامل اعتقادی مذهبی، سیاسی اجتماعی، زیباییشناسی، زیستی و اقتصادی است که هر کدام از این ساحتها اهدافی را دنبال میکند. (جدول 1)
جدول عملیاتی ساحت های تعلیم و تربیت
ردیف
ساحت تعلیم و تربیت
رویکرد ساحت
کارکرد ساحت
اهداف اجرایی ساحت
پیامدها و نتایج مورد انتظار
1
اعتقادی،
عبادی، اخلاقی
فطرتمداری، مشـارکت،
انعـطاف،
مسئـلهمحـوری
. جریان تربیت رسمی و عمومی ناظر به خودشناسی، خداشناسی، ایمان به خدا
. باور و التزام به معاد، نبوت و سایر معتقدات دینی
. تقید اختیاری به احکام و ارزشهای دینی و اصول و آداب اخلاقی در زندگی
. پذیرش آزادانه و آگاهانه دین
. ارتقـای ابعـاد معنـویِ خـویش و دیگـران
. خودشناسی و دیگرشناسی
. تلاش برای خودسازی و اصلاح دیگران
. بهکارگیری مؤثر و سازنـده دین و اخلاق در ابعاد فردی و اجتمـاعی زندگـی
. دانستن، درک و فهم آموزههای دینی
. علاقه، پذیرش و پایبندی مبانی دینی
. بکارگیری دستورات قرآن در زندگی
. فراگیری روخوانی و روانخوانی قرآن
. رعایت احترام به والدین، معلمان، بزرگترها، راستگویی
2
زیبایی شناسی هنری
تربیت هنری موضوعمحور و مبتنی بر احساس
. فعالیت قوه خیال و بهرهمندی از عواطف، احساسات و ذوق زیباییشناختی
. درک و تقـدیر از موضوعات و افعال دارای زیبایـی مـادی یا معنـوی
. توان خلـق آثار هنـری و قدردانی از آثار و ارزشهای هنری
. فهم پدیدهها و هدف رویدادهای طبیعت
. رمزگشایی از پدیدههای طبیعت
. پرورش حواس و تخیل برای بازخوانی فطرت الهی خویش
. درک زیباییهای جهان آفرینش به منزله مظاهر کمال الهی و زیباسازی محیط
. بهبود بخشیدن محیط پیرامون
. درک مؤلفههای زیبایی ساز پیرامون
. پرورش قدرت تخیل، تجسم و ایدهپردازی با خلق آثار هنری
. ارزیابی پدیدههای طبیعی و هنری با با یادگیری اصول زیباییشناختی
3
زیستی بدنی
تعامل مستمر
روح و بدن
. تقویت قوای جسمی و روانی
. مبارزه با عوامل ضعف و بیماری
. حفاظت از محیطزیست و طبیعت
. حفظ و ارتقای سلامت و بهداشت جسمی و روانی خود و دیگران
. درک ویژگیهای زیستی خود
. پاسخگویی به نیازهای جسمی و روانی و ارتقای سـلامت و بهـداشت جسمـی
. کسب بصیرت نسبت به سبک زندگی
. ارتقای سلامت و ایمنی افراد جامعه
. افزایش شادمانی و سلامتی خویش با شناسایی ویژگیها، نیازها و توانمندیها
. افزایش سلامت خود و دیگران با شرکت در فعالیتهای ورزشی و تفریحات سالم
. حفظ سلامت خود و دیگران
4
علمی فناورانه
جهتگیـری کلنگـر و تلفیـقی در چارچوب نظام معیار اسلامی
. توانمندی افراد جامعه در شناخت، بهرهگیری و توسعه نتایج خردورزی و تجربه متراکم بشری در انواع دانش و فناوری
. فهم انواع دانشهای مفید و لازم برای زندگی
. شناخت و بهرهگیری از نتایج تجربههای علمی بشری
. بهرهگیری و ارزیابی از یافتههای علمی
. طراحی و اجرای آگاهانه فعالیتهای علمی- پژوهشی
. یادگیری مهارتهای جستوجوی علمی و کاربرد آن در حل مسائل زندگی
. اشتراک ایدهها و یافتههای علمی و پژوهشی با دیگران
. بکارگیری راهحلهای علمی وپژوهشی
5
اجتماعی سیاسی
عضویت فضیلتمدارانه در خانواده و جامعه صالح
ارتباط مناسب با دیگران (اعضای خانواده، خویشاوندان و همسایگان)
. تعامل با دولت و نهادها
قانونمداری، مسئولیتپذیری، مشارکت سیاسی و اجتماعی
. بازشناسی؛ حفظ و اصلاح آداب، رسوم، هنجارها و ارزشهای جامعه
. درک موقعیت اجتماعی و سیاسی خود
. آمادگی برای تشکیل خانواده و حفظ و تداوم آن
. پیروی از قوانین بصورت آزادانه و سازنده
. فراگیری مهارتهای شهروندی و عمل به نقشها و وظایف خود در قبال جامعه
. آگاهی از حقوق و مسئولیتهای خود در زندگی خانوادگی و اجتماعی
6
اقتصادی حرفه ای
جهتگیـری کلنگـر و تلفیـقی در چارچوب نظام معیار اسلامی
. توانایی در تدبیـر امر معـاش و تلاش
. التزام به اخلاق حرفهای، توان کارآفرینی
. پرهیز از بیکاری و رعایت بهرهوری
. اهتمام به بسط عدالت اقتصادی،
. مراعات قوانین کسبوکار و احکام آن
. تدبیر امر معاش و زندگی اقتصادی
. رعایت الگوهای ملی اقتصادی
. مراعات قوانین و احکام معاملات
. انتخاب شغل متناسب با توانایی و علاقه
. درک مفاهیم اقتصادی
. آشنایی با مفاهیم کارآفرینی، خلاقیت و قدرت تخیل و کسب مهارتهای آنها
. شکل دادن سبک زندگی با کار و تلاش، امانتداری، درستکاری و پرهیز از اسراف
کلام آخر و ارائه راهکارهای کاربردی
ارائه مبانی نظری و تحلیلی در حوزه تعلیم و تربیت با توجه به ماهیت موضوع هرچند کار سخت و پیچیده ای است اما قطعاً کار سخت تر ارائه راهکارهای کاربردی و عملیاتی برای به نتیجه و عمل رسیدن تئوری ها است. خصوصاً زمانی که در حوزه ساحت های تعلیم و تربیت سخن می گوییم این امر به مراتب پیچیده تر می شود. به نظر می رسد برنامه ریزان، تصمیم سازان و مدیران تعلیم و تربیت در سطوح مختلف باید برای پوشش کامل ساحت های تعلیم و تربیت برای مجموعه ی تحت نظر خود نقشه راه و چک لیست های عملیاتی تدوین و طراحی نمایند. که به وسیله آن میزان حرکت و عمل در هر یک از ساعت ها به صورت مستمر مشخص و قابل ردیابی باشد. مقوله کاربردی بعدی ضرورت آموزش ذیربطان این امر است که آن ها را در فرایند طراحی تا اجرا درگیر کند و توسعه بخشد. ارتباط با سایر نهادهای موثر در حوزه های مهارتی، مشاوره ای و دانشی و درگیر نمودن آن ها در توسعه ساحت ها امری کاربردی و ضروری برای دست اندرکاران تعلیم و تربیت خواهد بود. این امر باید در هر یک از سطوح آموزش و پروش به صورت اقتضایی و اختصاصی از جایگاه راهبردی تا جایگاه عملیاتی تنظیم به صورت عملیاتی تا حصول نتیجه دنبال شود.
منابع:
پایگاه جامع مدیریار؛ www.modiryar.com
حاجی بابائیان امیری، محسن .روش های تربیت اخالقی کاربردی در اسالم، چاپ۳. تهران: انتشارات سروش
حسینی، سید حسین؛ تعلیم و تربیت اسلامی، مبانی، منابع و اصول، 1403، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
داودی، محمد؛ کارآمد، حسین (1400). فلسفه تعلیموتربیت اسلامی. انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. قم.
فصلنامه بینالمللی میانرشتهای و بینالادیانی Pure Life. سال 7. شماره 21. خرداد: 35- 63.
نوروزینژاد، محمد؛ طباطبایی، مینو (1402). رویکرد تعلیموتربیت اسلامی در ساحتهای ششگانه سند تحول بنیادین نظام آموزشوپرورش.
نصیری، علی اکبر؛ اصول و فلسفه آموزش و پرورش، انتشارات آوای نور
مبانی نظری سند تحول بنیادین در آموزشوپرورش (1390)، وزارت آموزشوپرورش.
منبع: فصلنامه رشد آموزشی مشاور مدیریت مدرسه، دوره بیستم، شماره 2، زمستان 1403، شماره 73
لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را
با مدیریت سایت از طریق پست الکترونیکی؛
Email: mahdiyarahmadi@gmail.com
در میان گذارید.
+ نوشته شده در ۱۴۰۳/۱۱/۰۳ساعت 6:53 توسط مهدي ياراحمدي خراساني
|
