قول سدید و اثرات آن بر ارتباطات موثر سازمانی
دکتر مهدی یاراحمدی خراسانی، راضیه عامری فر
دریافت:۱۲/۱۰/۱۳۹۹
پذیرش: ۲۱/۱۲/۱۳۹۹
منبع: دانشنامه علوم قرآن و حدیث، سال هفتم، شماره 14
چکیده
یکی از عظمت‌های آفرینش انسان که او را ممتاز کرده است بیان اوست. زبان، از نشانه‌های عظمت خداوند است که اگر به درستی به کار برده نشود موجب آسیب‌های بسیاری می‌شود، بنابراین در اخلاق اسلامی، روایات اهل‌بیت& به حفظ زبان بسیار توصیه شده است.حضرت علی$«قول سدید» را نخستین ویژگیِ اهل تقوا بیان کرده است. خداوند در آیات 70 و 71 سوره‌ی مبارکه‌ی احزاب مؤمنان را به سخن درست گفتن توصیه کرده است انسان در زندگی اجتماعی خویش نیازمند ارتباط مستحکم و مؤثر با دیگران است، تا بدین وسیله در نیل به اهداف والای الهی و انسانی مسیری صحیح و هموار را طی نماید؛ زیرا اسلام علاوه بر اصلاح فرد، بر اصلاح جامعه نیز تأکید دارد و اصلاح جامعه جز با برقراری ارتباط تاثیر گذار و موفق با انسانها میسر نیست. یکی از مهم‌ترین ابزارها برای ارتباط موفق با دیگران ارتباط کلامی است. شناخت انواع گفتار، از جمله قول سدید و در راستای آن کسب مهارت در به کارگیری آن می¬توان به عملکردی بهتر در این زمینه دست یافت. ویژگیهای قول سدید عبارت است: از منطبق بودن بر صواب حق، عقل، رفق و نرمی. مهم‌ترین مصادق قول سدید در تعاملات انسانی عبارتند از: آرامش بخشی بر اساس خداباوری، عاقبت اندیشی در سخن، اکرام، دلجویی و دلداری دادن در سخن، عزت و ارزش‌گذاری در کلام، حق مداری و مردود شمردن خرافات، رعایت حق النّاس و معاد باوری راستگویی در اندرز دادن، سخن گفتن بر اساس برهان و استدلال، امیدن دادن به خطاکاران، سخن منصفانه، دوری از پرخاش و ستیزه جویی. راه‌های دستیابی به قول سدید تقوا، حکمت و سکوت است.از دیگر سو ارتباط یک موضوع فراگیر است که همه‌ی ابعاد و جنبه‌های زندگی فردی، گروهی، سازمانی و اجتماعی انسانها را فرا می¬گیرد. نحوه و کیفیت برقراری ارتباط تأثیر بسزایی در حل مشکلات، موانع و تعارضات داخل سازمان و مسائل خارج از سازمان دارد. اگرچه ارتباطات همیشه خود به خود هدف نیست، ولی به عنوان مهم ترین ابزار مدیریت در همه کارکردهای مدیریت دخالت دارد.
کلید واژه ها: قرآن، حدیث، قول سدید، ارتباط مؤثر، سخن محکم، سازمان.
مقدمه
ارتباط مؤثر، سنگ بنای موفقیت محسوب می‌شوند. انسان برای ارتباط خوب، به مهارت‌های بین فردی نیاز دارد. مهارت‌های بین فردی برای ارتباط مناسب با خانواده و همکاران، تبادل نظر، اطلاعات و مهارت‌ها ضروری هستند؛ علاوه بر این، باعث می‌شوند که به نظرها و پیشنهادهای یکدیگر، به‌صورت متقابل احترام بگذارد و توجه داشته باشد. ارتباط به‌واسطه‌ی مهارت‌های بین فردی، به عملکرد بهتری در انجام مسئولیت‌ها، مدیریت بهتر وظایف و انجام به‌موقع کارها منجر می‌شود. مهارت‌های بین فردی ویژگی‌هایی هستند که انسان هنگام تعامل و برقراری ارتباط با دیگران به آنها تکیه می‌کند. مهارت‌های بین فردی، بنا به دلایلی، بسیار ارزشمند هستند. اساس ارتباط مؤثر گفتگو و سخن است. در مباحث دینی ما بارها قواعد و اصول سخن گفتن ذکر شده است. یکی از این اصول که نقش مهمی در کیفیت ارتباط دارد، قول سدید است. قول سدید به معنای گفتار محکم، استوار و خلل ناپذیر است.(تفسیر نمونه، ج14، ص247)قول کریم سخنی نفیس و ارزشمند وبه دور از لئامت و پستی است. از منظر قرآن اصلاح اعمال و بخشایش گناهان از آثار قول سدید (محکم و خلل ناپذیر) است(شجاعی، ۱۳۸۹ش، 115-123). مهم‌ترین هدف در هر سازمانی رسیدن به بالاترین بهره¬وری در تحقق چشم‌اندازها و اهداف است. اصول رفتار سازمانی در ایجاد انگیزه در همه‌ی اعضا تأثیر به سزایی دارد، که این هدف محقق نمی-شود مگر با ارتباط مؤثر بین همکاران که اصل ارتباط نیز بر پایه‌ی گفتگو بنا شده است. تأکید بر قول سدید در آیات قرآنی گویای اهمیت این موضوع است؛ به همین جهت در این مقاله پیرامون قول سدید و اهمیّت آن در ارتباط مؤثر بین همکاران در سازمان می‌پردازیم.
واژه شناسی «سدید»
واژه‌ی سدید از ریشه و ماده «س د د» و به هیئت «فعیل» استعمال شده و«لسُد» به معنای دیوار و مانعی طبیعی و«لسَد» به معنای ساختگی و مصنوعی است(راغب اصفهانی،1412ق، ص403؛ ابن‌منظور، 1414ق،ج3، ص207). هر چیزی که به واسطه‌ی آن منفذ و شکاف و سوراخی گرفته می‌شود و (ردم الثلمه) روزنه و شکاف بسته می‌شود(فیومی،1414ق،ج2، ص270). این واژه هنگامی که همراه «قول» به کار می رود (قولاَ سدیداَ) به معنای صواب و قصد شده است (فیروزآبادی،1420ق،ج1، ص485).اگر این کلمه در رابطه با خداوند استعمال شود، معنای دعایی پیدا می‌کند »سَدّدك الله» یعنی خداوند تو را برای رسیدن به هدف و رشد موفق گرداند(ابن سيده،١٤٢١، ج٨، ص٢٣٤) راغب اصفهانی نیز با توجه به آیه‌ی< بَینِ أَیدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ> (یس،9)، واژه‌ی سد را به مانع تشبیه کرده است(همو، ص403).
کاربرد معنایی «قول سدید» در قرآن
<فَلْیَتَّقُواْ اللَّهَ وَ لْیَقُولُواْ قَوْلاً سَدِیداً> (النساء، 9) یعنی: پس باید تقوای الهی پیشه کنند و سخن استوار بگویند. سیاق آیات قبل از آیه‌ی مذكور، درباره‌ی زمانی است كه افرادی عهددار اموال یتیمان شده و خداوند دستور می‌دهد كه این اشخاص تا زمانی كه یتیمان به سن ازدواج می‌رسند، عهده دار و مراقب اموال آنان باشند، تا كسی سوء نیتی در قبال اموال‌شان نكند. سپس خداوند در آیه‌ی بعد، به این نكته اشاره دارد كه برای مردان و زنان از طرف پدران، مادران و اقوامشان ارثی وجود دارد و خداوند نصیب معینی برای آنان قرارداده است.خداوند متعال در دو آیه‌ی بعد، مردم را نسبت به یتیمان و فقیرانی كه سهم ارث دارند، متعهد به دو عهد و حكم كرده است كه هر كدام در زمینه‌ی چگونگی برخورد با آنان است: با آنان با قول معروف و قول سدید، سخن بگویید(طیب، 1378ش، ج4، ص 17-21). سیاق این آیه موضوع اصلی شامل ارث یتیمان است، پس در حقیقت این سیاق هشداری است بر متجاوزان به ارث اطفالی که پدر آنان از دنیا رفته است و با در نظر داشتن این معنا جمله‌ی <قولاً سدیداً> کنایه است از به کار بردن روشی صحیح در مورد ایتام و دوری از رفتار ناصحیح و نامشروع.(طباطبائی،1417ق،ج4، ص200-201).
<یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیدا>ً (الأحزاب، 70) یعنی: ای کسانیکه ایمان آوردید تقوا پیشه کنید و سخن حق بگویید.
کاربرد معنایی قول سدید در قرآن
الف) مراد از قول سدید: کلمه‌ی سدید از ماده‌ی سداد، به معنای اصابت رأی و داشتن رشاد است. و بنابراین، قول سدید، عبارت است از کلامی که هم مطابق با واقع باشد و هم لغو نباشد. سخن فایده بخشی که فایده‌اش چون سخن چینی و امثال آن، غیر مشروع نباشد. پس بر مؤمن لازم است که به راستی آن چه می‌گوید مطمئن باشد و نیز گفتار خود را بیازماید، که لغو و یا مایه‌ی فساد نباشد(طباطبائی،۱۴۱۷ق، ج16، ص 523).
ب) قول سدید از ماده‌ی سدّ به معنای محکم و استوار و خلل ناپذیر و موافق حق و واقع است، سخنی که هم چون یک سدّ محکم، جلو امواج فساد و باطل را می‌گیرد و اگر بعضی از مفسران آن را به معنایصواب و بعضی به معنای خالص بودن از کذب و لغو یا هماهنگ بودن ظاهر و باطن و یا صلاح و رشاد و مانند آن تفسیر کرده‌اند، همه به معنای جامع فوق بر می‌گردد.(مکارم شیرازی،۱۳۷۳ش، ج 17، ص 477).
ج) قول سدید: سخنی درست و استوار و به دور از دروغ و تباهی بر زبان آورید، سخنی که از باطل گرایی و بیهوده گویی به دور و قالب و محتوای آن پاک و خالصانه باشد. به باور برخی، منظور از واژه‌ی «حسن» این است که سخن به زبان آوردن صادقانه، «لا اله الا الله» یا اصل توحید و توحیدگرایی است.(طبرسی،۱۳۸۳ش، ج11، ص 588).
این آیه بیان سخن محکم، متقن، استوار و متین را در کنار تقوای الهی دستور می‌دهد. خداوند، در این آیه، به پروا و ترس و حرمت نسبت به مقام خداوندی و پرهیزگاری در مقابل گناهان فرمان داده و سپس دستور می دهد که مؤمنان سخن شایسته و منطقی و درست و صحیح بگویند.«قول سدید» یا «سخن محکم»، حرفی راست و درست، منطقی، پاک، شایسته، زیبا و سودمند است و شیوه¬ای است که باید روش، رویه و برنامه‌ی سخن گفتنِ مؤمن باشد. بسیاری از آسیب‌ها، بیماری‌ها و اختلافات اجتماعی در سطوح کوچک و بزرگ ناشی از اشتباه در ارتباطات کلامی است. از آن جا که ارتباطات کلامی بخشی جدایی ناپذیر و تأثیرگذار در زندگی روزمره و هرروزه‌ی انسان‌هاست، توجه به استحکام و حق بودن سخن، برای زندگی بهینه ضروری و حیاتی است.
پیام <یاأَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً>
1-لازمه‌ى ایمان، داشتن تقواست، <یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ> و لازمه‌ى تقوا سخن استوار است<اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً>
2-انسان مؤمن شایستگى تقوا و قول سدید را دارد. <الَّذِینَ آمَنُوا- اتَّقُوا*- قُولُوا>
3- نشانه‌ى ایمان، هم ظاهرى است، <قَوْلًا سَدِیداً> و هم باطنى. <اتَّقُوا اللَّهَ>
4-سخن سدید تنها به الفاظ آن نیست، بلكه به محتواى آن است، در واقع این فكر و اندیشه است كه باید محكم و استوار باشد. <قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً>
5-هر شنیده‌اى قابل بازگو كردن نیست. <قَوْلًا سَدِیداً>
6-كلید رستگارى، پیروى از خدا و رسول است. <وَ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِیماً>
سخنان ائمه در مورد شیوه‌ی گفتار
امام سجاد می‌فرماید: اَلْقَوْلُ اَلْحَسَنُ يُثْرِي اَلْمَالَ وَ يُنْمِي اَلرِّزْقَ وَ يُنْسِئُ فِي اَلْأَجَلِ وَ يُحَبِّبُ إِلَى اَلْأَهْلِ وَ يُدْخِلُ اَلْجَنَّةَ .گفتار نیک، دارایی را زیاد می‌کند و روزی را افزایش می‌دهد و اجل را به تأخیر می‌اندازد و انسان را نزد خانواده محبوب می‌گرداند و (شخص) را به بهشت می‌برد.( أمالي صدوق، ص12، ح 1 )
در حدیثی از پیامبر می‌خوانیم: لا يَستَقيمُ إيمانُ عَبدٍ حتّى يَستَقيمَ قَلبُهُ ، و لا يَستَقيمُ قلبُهُ حتّى يَستَقيمَ .لسانه :یعنی: ایمان هیچ بنده‌ای از بندگان خدا به راستی نمی‌گراید مگر اینکه قلبش مستقیم گردد، و قلبش مستقیم نمی‌شود مگر اینکه زبانش درست شود. (نهج البلاغه، خطبه176)
نتیجه و دستاورد قول سدید عبارت است از:
1- اصلاح اعمال بهبود و مطابق مصلحت و موفقیت شدن کارها و اموری که از انسان سر می‌زند. 2- آمرزش گناهان (نیاز همه‌ی ما).3- اطاعت از خدا و پیامبرش، به وجود آورنده‌ی موفقیت و پیروزی بسیار بزرگ برای شخص اطاعت کننده است. «قول سدید» با فریضه و واجب الهی «امر به معروف و نهی از منکر» رابطه‌ای عمیق و پراهمیت دارد. هنگامی که مؤمن به قول سدید مجهز و مزین شود، توانایی تأثیرگذاری سخن و دعوت او، چند برابر می‌شود و دعوت او به حق در دیگران نفوذ و تأثیری متفاوت و اثربخش خواهد داشت.قول سدید، نیازی برای حیات طیبه و زندگی پاک الهی است.خداوند بعد از توصیه به قول سدید می‌فرماید: <...قُولُواْ قَوْلًا سَدِیداً * یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمَلَکمُْ وَ یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُم> (احزاب،70 و 71) یعنی: اگر قول سدید بگویید خداوند کار شما را درست خواهد کرد. چون معمولاً انسان از قول سدید فاصله می‌گیرد، تا کار خودش را درست کند. لذا در اینجا خدا می‌فرماید: اگر شما قول سدید داشته باشید، خودم کارهای شما را درست خواهم کرد. امام صادق$ می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ <یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ> اعْلَمْ أَنَّهُ لَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنْکَ شَیْئاً حَتَّى تَقُولَ قَوْلًا عَدْلًا» (شیخ کلینی، 1407؟، ج۸، ص۱۰۷) یعنی: خداوند در قرآن فرمود: قول سدید بگویید تا خدا کار شما را اصلاح کند، بدان که تا سخن عادلانه بر زبان جاری نکنی خدا از تو چیزی را قبول نمی‌کند؛ به عبارت دیگر خداوند از ما هیچ چیزی را قبول نمی‌کند مگر اینکه قول سدید بگوییم.
دیدگاه مفسران در مورد قول سدید
سخنان مفسران در این باره سه گونه است:
1-مفهوم سداد، 2- ذکر مصداق، 3- بیان مفهوم و تطبیق بر مصداق
1- تبیین مفهوم سدید: از گونه‌ی اول می¬توان به سخن استاد مکارم شیرازی اشاره نمود که می‌گوید مانند اینکه آمده است: سدید از ماده‌ی سد به معنای محکم و استوار و خلل ناپذیر و موافق حق و واقع است. سخنی هم‌چون یک سد به معنای محکم و استوار و خلل ناپذیر و موافق حق و واقع است، سخنی که هم‌چون یک سد محکم جلوی امواج فساد و باطل را می‌گیرد. اگر بعضی از مفسران آن را به معنای صواب و بعضی به معنای خالص بودن از کذب و لغو یا هماهنگ بودن ظاهر و باطن و یا صلاح و رشاد و مانند آن تفسیر کرده اند همه به معنای جامع فوق برمی گردد.
2- ذکر مصداق: مفاهیمی که برای قول سدید بیان شده است. مانند: سخن نیکو سخنی که از روی عدل باشد-به سخن راست-سخنی که ظاهر و باطنش یکی باشد- قول صواب وحق و مستقیم-سخنان حکمت آمیز.
3- بیان مفهوم«قول سديد»: سخنى است كه از روى عدل باشد و آن منطبق بر توحيد است.( سليمان بلخى،ج 3، ص 580)
ویژگی های قول سدید
از آنجایی که انسان ها بیشترین راه ارتباطشان با یکدیگر از طریق گفتگو است، خداوند نیز بر شیوه سخن گفتن به نحو درست و پسندیده، سفارش زیادی کرده است(مصطفوی، 1360، ج6، ص122)
• سخن حق مطابق با واقع
در نهج البلاغه آماده است:زبان مؤمن در پشت قلب او است و قلب منافق در پشت زبانش؛ زیرا مؤمن هرگاه بخواهد سخنی بگوید با خودش می‌اندیشد؛ پس اگر خیر باشد، آشکار می‌کند و چنان‌چه ناپسند باشد، پنهانش می‌دارد، ولی منافق آن چه بر زبانش آمد می‌گوید؛ نمی‌اندیشد که کدام به سود و کدام به زیان اوست. اِنَّ لِسانَ الْمُؤمِنِ مِنْ وَراءِ قَلْبِهِ وَ اِنَّ قَلْبَ الْمُنافِقِ مِنْ وَراءِ لِسانِهِ، لاَِنَّالْمُؤمِنَ اِذا اَرادَ اَنْ يَتَـكَلَّمَ بِكَلامٍ تَدَبَّرَهُ فى نَفْسِهِ، فَاِنْ كانَ خَيْرا اَبداهُ وَ اِنْ كانَ شَرّاواراهُ وَ اِنَّ الْمُنافِقَ يَتَـكَلَّمُ بِما اَتى عَلى لِسانِهِ لا يَدرى ماذا لَهُ وَ ماذا عَلَيْهِ؛ (سیدرضی،۱۳۸۷ش،خطبه‌ی 176).
• سخن مسِئولانه
تا مرد سخن نگفته باشد
عیب و هنرش نهفته باشد
از دیدگاه قرآن تقوای گفتاری ایجاب می‌کند گوینده به مسئولیتی که در برابر کلام خود دارد، توجه کامل نماید. در سورۀ «ق» آمده است: «مَا یَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلاَّ لَدَیْهِ رَقیبٌ عَتیدٌ» انسان هیچ سخنی را بر زبان نمیآورد مگر اینکه همان دم فرشته‌‌ای مراقب و آماده برای انجام مأموریت [و ضبط آن] است. (سوره ق، 18)رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) فرمود: «رَقیب و عَتید نام دو فرشتۀ نویسندۀ اعمال انسان‌اند که رقیب بر سمت راست فرد، نویسندۀ کارهای نیک و عتید بر سمت چپ، نویسندۀ گناهان هستند».
بنابراین زبان از حساس‌ترین و مهم‌ترین اعضای بدن دانسته می‌شود که انسان در برابر آن مسئول است. لقمان حکیم می‌فرماید: «اگر زبان سالم باشد، بقیۀ اعضاء سالم خواهد بود و اگر زبان ناسالم باشد، بقیه اعضاء نیز سالم نخواهند بود؛ بنابراین زبان هم بهترین و هم بدترین اعضاء در کشور وجود است».
خداوند در سورۀ «نور» به مسئولیت زبان پرداخته است و می‌فرماید: «یَومَ تَشْهَدُ عَلَیهِمْ اَلْسِنَتُهُمْ»؛ در آن روز زبان‌ها علیه آنها گواهی میدهند.(سوره نور،24)
• سخن اندیشمندانه
سخن‌گفتن متفکرانه یا اندیشمندانه از معیارهای مهم قول سدید است؛ چراکه قول سدید اگر متفکرانه نباشد، هرگز انسان را به هدف نزدیک نمی‌کند. خداوند می‌فرماید: طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ «سخن سنجیده براى آنان بهتر است».(سوره محمد،21)
با بررسی واژگان «قول سدید»، چنین برداشت می شود که قول سدید عبارت است از: کلامی که هم مطابق با واقع باشد و لغو نباشد و هم اینکه دارای ثمره و فایده مشروع باشد.
ارتباطات مؤثر سازمانی
ارتباطات سازمانی نوعی تبادل اطلاعات است که پایه و اساس ادراک و احساس میان دونفر یا بیشتر، یا یک گروه را در شرکت یا سازمان فراهم می‌کند و باعث می شود شبکه های سازمانی به منظور انجام دادن وظایف سازمانی شکل گیرند(dessler & Philips. 2008. p.443).
عناصر ارتباطات سازمانی شامل چهار جزء است(میلر،1386ش، ص27) :
1-مجاری ارتباطی که انسانها از طریق آن ها می توانند ارتباط برقرار کنند. مجاری ارتباطی بین افراد در سازمان به سه بخش عمده چهره به چهره، کتبی و الکترونیکی طبقه بندی شده است(رابینز وجاج،2009م، ص 126).
2-سبک‌های ارتباطی که ناظر بر نوع رفتار افراد با یکدیگر است و به دو دسته رسمی و غیر رسمی تقسیم می‌شود(رابینز وجاج،2009م، ص126).
3-مسیرهای ارتباطی شامل ارتباطات عمودی، افقی، مورب میان افراد سازمان(رابینز وجاج،2009م، ص 126).
4-محتوای ارتباطی که شامل محتوای پیام ها و ارتباطات است و به سه دسته وظیفه ای، اجتماعی و ابتکاری تقسیم می شود(میلر، 1386ش، ص27).
عوامل مؤثر بر ارتباطات سازمانی به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: 1- عامل انسانی: جنبه‌های انسانی را در بر می‌گیرد و ارتباط میان افراد را تحت تأثیر قرار می‌دهد.2-عامل سازمانی: عامل سازمانی، ساختار و محتوای سازمانی را در بر می‌گیرد و بر ارتباطات سازمانی تأثیر می‌گذارد. در واقع عامل سازمانی و مؤلفه‌ها و متغیرهای آن، ارتباطات سازمانی را اثربخش می¬کند و برآن اثر مثبت دارد.
بدیهی است ارتباطات سازمانی باید اثربخش باشد تا در مجموعه سازمان و مدیریت آن مؤثر باشد. ارتباط مؤثر می¬تواند به عنوان بنیاد سازمان‌های مدرن در نظر گرفته شود و مدیران باید نحوه‌ی برقراری ارتباطات مؤثر را بدانند. (Moorhead & Griffin 2001 p.254)
از این¬رو، بر ارتباطات مؤثر بسیار تأکید شده است، زیرا اگر ارتباطات اثربخش باشد، نقش اصلی خود را ایفا می¬کند و در موفقیّت همه‌ی مدیران و کارکنان مؤثر است. p.165)،2008، Percy)
سیسل و راتول می¬گویند: حیطه‌ی ارتباطات اثربخش فقط به حوزه‌ی انتقال دانش و اطلاعات محدود نیست، بلکه ارتباطات واقعی این است که یادگیری، احساس، فکر، یا رفتار گیرنده همان چیزی شود که فرستنده قصد داشته استp.353) ،2007، Rothwel & Cecil). بنابراین، در صورتی روابط میان افراد اثربخش است که آن¬ها بتوانند پیام یکدیگر را به طور کامل بفهمند و آن را بپذیرند و فراتر از آن بتوانند رفتار خود را تغییر دهند.
قول سدید در ارتباط موثر بین کارمندان سازمان
ارتباط سازمانی اثربخش ستون فقرات یک سازمان هستند. بدون ارتباط مناسب، هیچ سازمانی نمی‌تواند زنده بماند. ایجاد یک برنامه‌ی ارتباطی مؤثر برای یک سازمان، مستلزم درک عمیق‌تر ساختار، اندازه، اهداف و ارزش‌های سازمان است.
با این حال، ایجاد یک برنامه‌ی ارتباطی قوی کار آسانی نیست. این امر با چالش‌های گوناگونی همراه خواهد بود که باید مورد توجه و مراقبت قرار گیرد. ارتباطات مؤثر، نقش مهمی در کمک به سازمان برای افزایش سود و به حداقل رساندن هزینه‌ی تولید ایفا می‌کنند و ارتباط ناکارآمد می‌تواند باعث ایجاد سوء تفاهم در بین کارکنان شود.
ارتباط نادرست یا عدم ارتباط بین کارکنان دو یا چند بخش، یکی از رایج‌ترین مشکلاتی است که اکثر سازمان‌ها با آن روبرو هستند. آنها ممکن است روی یک پروژه کار کنند اما به دلیل عدم برقراری ارتباط از کارهای انجام شده توسط یکدیگر آگاه نباشند. برای از بین بردن این مشکل، مدیریت باید به کارکنان فرصت‌های زیادی بدهد تا با یکدیگر بنشینند و صحبت کنند. به عنوان مثال، می‌توانید جلسات پرسش و پاسخ فراهم کنید.
امّا اکثر این جلسات بی نتیجه باقی می¬ماند، اینکه افراد نتوانند با صراحت مشکلاتی که دارند و یا در جایی از سازمان تشخیص داده‌اند را بیان کنند. این یعنی جلسات فقط به صورت نمایشی برگزار شده و عملاً کارایی ندارند.
اثرات ارتباطات سازمانی ناکارآمد
عدم رعایت قول سدید باعث ارتباطات غیر موثر سازمانی و باعث بروز اختلافات و ناکارآمدی بین همکاران و در نهایت باعث ناهماهنگی در سازمان می شود.
• ارتباط ناکارآمد در یک سازمان، باعث ایجاد ناهماهنگی در بخش‌ها می‌شود. عدم هماهنگی باعث اختلافات شدید بین کارکنان، هدر رفت منابع و هزینه‌ی بالای تولید خواهد شد.
• برآورده ساختن خواسته‌ها و انتظارات مشتریان در زمان ناکارآمدی ارتباطات دشوار می‌شود. برای مثال، بخش فروش نمی‌داند که بخش بازاریابی چه وعده‌ای به مشتریان داده است.
• ارتباطات غیرمؤثر نیز می‌توانند باعث افزایش هدر رفت منابع مالی شود.
تاثیر ارتباطات در رفتار سازمانی
قول سدید ارتباط مستقیم و مثبت بر ارتباطات و رفتار سازمانی دارد. وقتی سخن ما خصوصیات و ویژگیهای قول سدید مثل(منطبق بودن بر صواب حق، عقل، رفق و نرمی)را دارا باشد باعث و ارتباط موثر سازمانی ودر نهایت سبب اثربخشی درکار می شود.
بگذارید یک به یک با این تأثیرات آشنا شویم:
• یکی از زمینه های ارتباط مؤثر که رعایت قول سدید هست به کاهش سوء تفاهم بین کارکنان و مشتریان و شرکای تجاری کمک می‌کند. از این رو، تعداد دعاوی و شکایات نیز به حداقل می‌رسد.
• ارتباط مؤثر در سازمان باعث ایجاد اعتماد به نفس و افزایش روحیه کارکنان شاغل در سازمان می‌شود. کارکنان در سازمانی که از اطلاعات کافی برخوردارند، احساس رضایت بیشتری می‌کنند.
• ارتباط مؤثر، فرآیندهایی که در سازمان اتفاق می‌افتند را بهبود می‌بخشد، در نتیجه کارآیی در سازمان بالا می‌رود و هزینه تولید نیز کاهش می‌یابد.
• ارتباطات عالی و شفاف در سازمان به کارکنان کمک می‌کند تا سیاست‌ها و قوانین و مقررات سازمان را درک کنند. این مهم به آنها کمک می‌کند تا نسبت به شرکت وفادار باشند.
• ارتباط سازمانی اثربخش و رعایت قول سدید به ایجاد روابط سالم بین کارکنان و مدیریت کمک می‌کند. کارکنان به مدیریت خود اعتماد دارند و به تصمیماتی که برای آنها اتخاذ کرده‌اند، اعتماد می‌کنند. در چنین شرایطی، کارکنان هم مشکلات و خواسته‌های خود را بیان می‌کنند و به دنبال راه حل سودمند هستند.
• کارکنان با خیال راحت نظرات و ایده‌های خود را بیان می‌کنند. این مهم برای سازمان سودمند است زیرا به رشد کسب و کار کمک می‌کند.(لزلوباک،1398،477)
یک استراتژی ارتباطی اثربخشی تنها با در نظر گرفتن عوامل مهمی مانند ساختار، اهداف و ارزش‌های سازمانی ایجاد می‌شود.
ارتباط مؤثر محقق نخواهد شد جز با گفتگو و رعایت آداب آن. قول سدید یکی از اصول ارتباط مؤثر در گفتگو و ارتباط بین کارمندان سازمان است.
چگونگی پیاده سازی قول سدید در گفتار
بخشی از آداب سخنوری و قول سدید که زمینه تفاهم بهتر را فراهم و ما را از لغزش های احتمالی ایمن خواهد ساخت، به شرح زیر عرضه می گردد:
• قول سدید از ماده‌ی سدّ به معنای محکم و استوار و خلل ناپذیر و موافق حق و واقع است، برای اینکه بدانیم چگونه محکم حرف بزنیم و قول سدید داشته باشیم، باید دقت کنیم که ما انسانها هر چه قدر هم که مطالب جالب، مهم و کاربردی داشته باشیم، اگر نتوانیم آن را به درستی و با تسلط کامل بیان کنیم هیچ فایده‌ایی ندارد . همچنین سخن بی فایده نباشد؛ قال رسول الله صلّی اللّه علیه و آله: نْ حُسْنِ إِسْلاَمِ اَلْمَرْءِ تَرْكُهُ مَا لاَ يَعْنِيهِ. (بحار ، 28 / 136)
چون دلیل اصلی ما برای صحبت کردن، مفهومی است که می‌خواهیم به مخاطب خود منتقل کنیم، به همین علت اگر ما در مورد موضوعی آگاهی و اطلاعات کافی نداشته باشیم و آن‌را به طور کامل درک نکرده باشیم چگونه می‌توانیم انتظار داشته باشیم که فرد مقابل ما حس محکم بودن و قدرتمندی را از ما دریافت کند.
پس اگر قصد دارید که محکم صحبت کنید، اوّل باید این استحکام و قدرت را در ذهن و ناخودآگاه خود ایجاد کنید. همان طور که انیشتین دانشمند و فیزیکدان معروف می‌گوید: فکر کردن از دشوارترین کارهاست. (https://mostafaee.com/how-to-speak-firmly/)
امير المؤمنين علي عليه السلام می فرمایند : لا تَقُل مالا تَعلَمُ فَتُتَّهَمَ بِإِخبِارِكَ بِما تَعلَمُ ؛ آنچه را نمى دانى بر زبان مران تا در خبر دادن از آنچه مى دانى بر تو گمان بد نبرند( غرر الحكم ، 10426)
۲.لحن و تن صدا
بلندی زیاد صدا باعث آزار و اذیت دیگران می‌شود و تصویر بسیار بدی در ذهن آن ها به جا می‌گذارد. لحظه‌ای به سخنرانانی فکر کنید که در کل زمان نطق و سخنرانی خود مشغول داد و فریاد هستند؟
ما تصویر خوبی از این افراد در ذهن خود نداریم. بیشتر آنها را اهل هوچی گری و شلوغ کاری می‌د‌‌انیم. برعکس تصوری که بسیاری گمان می‌کنند هر قدر صدای خود را بالاتر ببرند، به این معنی است که تصویر قدرتمندتری از خود به نمایش می‌گذارند، صدای بلند و داد و فریاد، نشانه‌ی ضعف شخصیتی و بی‌برنامگی و بی‌فکری است. اما ارائه‌ی سخنرانی جذاب، با داد و فریاد امکانپذیر نیست. امام علی (ع) می فرمایند زبان خود را به نرمگويى و سلام كردن عادت ده، تا دوستانت زياد و دشمنانت كم شوند.(عَوِّدْ لِسانَكَ لينَ الْكَلامِ وَ بَذْلَ السَّلامِ، يَكْثُرْ مُحِبّوكَ وَ يَقِلَّ مُبْغِضوكَ)( غرر الحكم، 6231)
پيروزي پيامبر اسلام (ص) هر چند با تأييد و امداد الهي بود، ولي عوامل زيادي از نظر ظاهر داشت كه يكي از مهم ترين آن ها خلق عظيم پيامبر (ص) بود. آن چنان صفات عالي انسان و مكارم اخلاق در او جمع بود كه دشمنان سرسخت را تحت تأثير قرار مي داد و به تسليم وادار مي كرد و دوستان را سخت مجذوب مي ساخت. اگر اين را معجزه اخلاقي پيامبر اعظم (ص) بناميم، اغراق نگفته ايم، چنان كه نمونه اي از اين معجزه اخلاقي در فتح مكه نمايان شد. هنگامي كه مشركان - كه ساليان دراز هر چه در توان داشتند بر ضد اسلام و شخص پيامبر (ص) به كار گرفتند - در چنگال مسلمين گرفتار شدند، پيغمبر اكرم (ص) بر خلاف تمام محاسبات دوست و دشمن، فرمان عفو عمومي صادر كرد و تمام جنايات آن ها را به دست فراموشي سپرد و همين سبب شد كه به مصداق «يدخلون في دين الله أفواجا» فوج فوج مسلمان شوند.
آري؛ اگر اين اخلاق كريمه و اين ملكات فاضله نبود، آن ملت عقب مانده جاهلي و آن جمع خشن انعطاف ناپـذير در آغوش اسلام قرار نمي گرفتند و به مصداق «لا نفضوا من حولك» همه پراكنده مي شدند. و چه خوب است كه اين اخلاق اسلامي امروز زنده شود و در هر مسلماني، پرتوي از خلق وخوي پيامبر (ص) باشد.
اما بر خلاف بلند صحبت کردن، محکم حرف زدن نشانه ی قدرت و اقتدار و عزت نفس است. کسی که محکم حرف می‌زند، به عنوان یک متخصص جلوه می‌کند و این حس را در مخاطب به وجود می‌آورد که می‌شود به او اعتماد کرد و نباید از کنار حرف‌ها و سخنان او به راحتی گذشت.(زارع پور،http://m3657z.blogfa.com/post/220)
این دقیقاً همان تصویری است که ما می‌خواهیم از خود در ذهن مخاطب به جا بگذاریم. هدف از محکم صحبت کردن این است که روی ما حساب کنند. حرف ما را جدی تلقی کنند. در نتیجه وقتی حرف شما مهم شود، خود شما هم مهم می‌شوید و به شما و صحبت‌ها و سخنان¬تان بها داده می‌شود. مهم‌ترین دلیلی که سبب می‌شود در صحبت کردن و سخن گفتن شما ضعف و رخوت و سستی احساس شود، مسلط نبودن به مفهومی است که می‌خواهید در مورد آن سخن بگویید. وقتی من در مورد موضوعی آگاهی و اطلاعات لازم را ندارم و در مورد زوایای پیدا و پنهان آن فکر نکرده‌ام و تدبر و تامل لازم را نداشته‌ام، چگونه انتظار دارم در هنگام سخنرانی و صحبت کردن در مورد موضوع مربوط، حس محکم بودن و قدرتمندی به مخاطب منتقل شود. اگر قصد دارید که محکم صحبت کنید، ابتدا این استحکام و قوام باید در ذهن و فکر شما شکل گیرد. آنچه که در سخن گفتن و صحبت کردن نمود و جلوه پیدا می کند از فکر و اندیشه شما می‌آید. بنابراین بدون داشتن اندیشه و تفکر شفاف و قوام یافته نسبت به یک موضوع، نمی‌توانید این استحکام را در سخنرانی و صحبت کردن به نمایش بگذارید. نداشتن شناخت و آگاهی و معرفت کافی و وافی نسبت به موضوع سخنرانی باعث رخوت و سستی سخن می‌شود. اگر نتوانید محکم و روان سخن بگویید, جذابیت خود را در ذهن مخاطب از دست می‌دهید. تلفظ صحیح و دقیق مخرج حروف یکی از تاثیرگذارترین موارد در چگونه محکم صحبت کنیم است. بسیاری از افراد هنگام صحبت کردن، بسیاری از مخرج‌های حروف را تلفظ نمی‌کنند. عدم تلفظ برخی حروف مانند: ت آخر کلمات و یا ن وسط کلمات و یا ضعیف تلفظ کردن حرف ر و …باعث می‌شود صحبت کردن و سخنرانی شما دچار شلختگی و ابهام شود.(دکتر زند، www.sokhanvaran.org)
۳.تأکید
تأکید نقش مهمی در صحبت کردن دارد. اینکه چگونه و چه زمانی می‌توانیم این کار را به نحو احسنت انجام دهیم.
• ما باید برروی مفهوم‌هایی که اهمیت بالایی دارند تأکید کنیم تا صحبت کردنمان خسته کننده و یکنواخت نشود.
• زمانی که با اقتدار صحبت می‌کنیم باید به هر کدام از کلمات به شکلی تأکید کنیم. به عنوان مثال به کلمه‌ی آخر جمله‌ای که می‌خواهیم بعد از آن مکث داشته باشیم، دو برابر تأکید کنیم.
• هرگز تأکید و عصبانیت را باهم اشتباه نگیریدو صحبت ما انسانی را ناراحت ننماید؛ قال علی علیه السلام: لا تقولنّ ما یسئوك جوابه.(غرر الحكم، 10155)به
• هیچ وجه بیش از حد صدای خودمان را بالا نبریم؛ صدای خودمان را درطول صحبت کردن کنترل کنیم. تأکید برروی کلمات با بالا بردن صدا محقق نمی‌شود. نیز در جریان حضرت موسی (ع) این تعبیر آمده است: فَقولا لَهُ قَولاً لَیِّناً؛شما دو تن (موسی و هارون) به او (فرعون) با نرمی سخن بگویید.(طه، آیه 44)
• تاکید بر روی یک کلمه از راه‌های مانند شمرده‌تر گفتن آن کلمه و… اتفاق می‌افتد.
• با اطمینان سخن بگوییم هرگز با لحنی نامطمئن و سوالی صحبت خودمان را مطرح نکنیم.
• قطعاً ما زمانی می‌توانیم با قدرت صحبت کنیم که آن قدرت را در درون خودمان داشته باشیم. به خودمان اعتماد داشته باشیم و موارد ذکر شده را رعایت کنیم.
در موقعیت‌های مهم، از پرحرفی دوری کنیم. قال علی علیه السلام: لا تَتَكَلَّمَنَّ إذا لَم تَجِد لِلكَلامِ مَوقِعا. وقتى براى گفتار، زمان مناسبى نمى بينى، سخن مگو (غررالحكم، 10274) همچنین می‌توانید از سکوت به عنوان ابزاری در حین ارائه استفاده کنیم. پس از گفتن مطلب مهمی مکث کنیم. این نشانه یک صحبت حرفه‌ای و محکم است
نتیجه
موضوع ارتباطات سازمانی از چنان اهمیتی برخوردار است که از اولین و مهم¬ترین وظیفه و مسئولیت مدیر محسوب می‌شود. بنابراین اساس کار مدیران شرکت، برقراری ارتباطات سازمانی است. انگیزه‌ی اصلی افراد برای برقراری ارتباط با دیگران، دستیابی به اهداف و مقاصد شخصی است. درحقیقت اهداف به واسطه‌ی عملکرد جداگانه افراد قابل دستیابی نمی‌باشد اما به وسیله‌ی عملکرد گروهی به آسانی قابل حصول است. . قول سدید یا همان سخن محکم که در آموزه های دینی ما تأکید شده است، می تواند بر ارتباطات سازمانی و به دنبال آن بر بهره¬وری سازمان اثر مثبتی داشته باشد. با بررسی واژگان «قول سدید»، چنین برداشت می شود که قول سدید عبارت است از: کلامی که هم مطابق با واقع باشد و لغو نباشد و هم اینکه دارای ثمره و فایده مشروع باشد. همچنین حفظ کردن نمادها و شعائر، از اصول زندگی سالم است. امام صادق(ع) می‌فرماید: «خداوند در قرآن فرمود: قول سدید بگویید تا خدا کار شما را اصلاح کند، بدان که تا سخن عادلانه بر زبان جاری نکنی خدا از تو چیزی را قبول نمی‌کند؛ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ فِی کِتَابِهِ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلًا سَدِیداً یُصْلِحْ لَکُمْ أَعْمالَکُمْ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنْکَ شَیْئاً حَتَّى تَقُولَ قَوْلًا عَدْلًا»(کافی/8/107) یعنی خدا از ما هیچ چیزی را قبول نمی‌کند مگر اینکه قول سدید بگوییم. رعایت مصادیق قول سدید در رفتار سازمانی(آرامش بخشی بر اساس خداباوری، عاقبت اندیشی در سخن، اکرام، دلجویی و دلداری دادن در سخن، عزت و ارزش‌گذاری در کلام، حق مداری و مردود شمردن خرافات، رعایت حق النّاس و معاد باوری راستگویی در اندرز دادن، سخن گفتن بر اساس برهان و استدلال، امیدن دادن به خطاکاران، سخن منصفانه، دوری از پرخاش و ستیزه جویی)باعث ارتباطات موثر سازمانی بین همکاران می‌تواند عامل دستیابی به اهداف فردی و سازمانی باشد
منابع
*قرآن کریم
1- ابن منظور،محمدبن مكرم؛لسان العرب، بيروت: دارالفكرللطباعةوالنشر والتوزيع،١٤١٤ق.
2- ابن سيده،علي بن اسماعيل،المحكم والمحيط الأعظم،تحقيق عبدالحميد هنداوي،بيروت:دارالكتبالعلمية،١٤٢١ق.
3-باقری، فهیمه، قول سدید و ویژگی‌ها و مصادیق آن در تعاملات انسانی از دیدگاه آیات و روایات، http://pooyesh.whc.ir/content/view/35234، ۱۳۹۹ش.
4-راغب اصفهانى،حسين بن محمد،مفردات ألفاظ القرآن،بيروت:دارالقلم، ١٤١٢ق.
5-سیدرضی، محمدبن حسین، نهج البلاغه با ترجمه فارسی روان،ترجمه: محمدجعفر امامی، انتشارات امام علی بن ابی طالب$، ۱۳۸۷ش.
6-شجاعی،احمد ،معرفت،سال نوزدهم شماره 159،1389.
7-شيخ صدوق، مترجم: عابدي، احمد، الامالی، انتشارات كتابخانه اسلاميه، 1434.
8- شیخ الکلینی، مترجم:غفاری، علی اکبر، الکافی، دار الكتب الإسلامية، 1407.
9. طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان، مترجم: سید محمد باقر موسوی همدانی، قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، چاپخانه دفتر انتشارات، ۱۴۱۷ق.
10. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، مجمع البیان، تهران: چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
11- فيروزآبادي،مجدالدين محمد، قاموس المحيط، بيروت:داراحياءالتراث العربي،١٤٢٠ق.
12- فيومى، احمدبن محمّد، المصباح المنير، بىجا، بىنا، 1347.
13-قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران: مركز فرهنگى درسهایى از قرآن، ۱۳۸۳ش
14- آمدی، عبدالواحد بن محمد،غررالحکم ودررالحکم، دار الکتاب الإسلامي - قم – ایران، 1410 هجری قمری.
15- لزلوباک، ترجمه مجیدی شیرزاد، اسرار کار، بی‌جا،انتشارات مهربان نشر، 1398ش.
16- مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار،بیروت: انتشارات داراحیاءالتراث العربی، 1403ق.
17- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القران الکریم،انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران، 1360 .
18-- مقاتل بن سلیمان بلخی، تفسير مقاتل بن سليمان، انتشارات دار إحياء التراث، 1423 ق.
19- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، قم: ناشر دار الکتب الاسلامیه، چاپ یازدهم، ۱۳۷۳ش.
20-میلر، کاترین، ارتباطات سازمانی،ترجمه: زهره خوش¬نشین، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی،1386ش.
21-Cecil, Robert. D.Rothwel, William Next generation management development. America. John Wiley & sons, Inc, 2007.
22-Dessler, Gary; Phillips, Jean.Managing now, Boston New York, Houghton Mifflin Company ,2008.
23-Moorhead, Gregory; Griffin Ricky, W. Organizational behavior:
Management people and Organizations. Houghton Miffin. 2001.
24-Percy, Larry Strategic integrated communications. Butterworth Heinemann,2008.
25-Robbins, Stephen P. Organizational behavior (8th ed.). America: Prentice -.hall, Inc. 2003
26-دکتر حسین زند، www.sokhanvaran.org.
27-زارع پور،220http://m3657z.blogfa.com/post/ .
28-انجمن نویسندگان تیم گام برتر، https://mostafaee.com/how-to-speak-firmly.
لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را
با مدیریت سایت از طریق پست الکترونیکی؛
Email: mahdiyarahmadi@gmail.com
در میان گذارید.
