ترسيم جايگاه علمي آستان قدس با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات
طی سالهای 1388-1390
چكيده: آستان قدس رضوي به عنوان بزرگترین نهاد فرهنگي در استان خراسان بزرگ، در دو دهه اخير با تأسيس نهادهاي آموزشي و پژوهشي، در تربيت پژوهشگران متخصص و ارايه توليدات علمي پيشگام بوده است. اين پژوهش با هدف بررسي جايگاه علمي آستان قدس رضوي طی سال 1388-1390 با استناد به مقالات منتشر شده در مجلات علمي ملي و بینالمللی انجام شد. هدف پژوهش كاربردي و از نوع تحقيقات پيمايشي است. جامعه آماري اين پژوهش شامل230 نفر از اعضاي هيئت علمي و پژوهشگران شاغل در مؤسسات آموزشي پژوهشي آستان قدس رضوي ميباشد. يافتههاي اين پژوهش نشان داد كه: 1) در طی سالهای 1388-1390، تعداد 527 مقاله در مجلات معتبر علمي و همايشهاي ملي و بينالمللي منتشر و ارایه شده است؛ كه در بين مؤسسات مورد بررسي سازمان كتابخانهها باانتشار قريب به 50 درصد مقالات(55/41 بابر با 219 مقاله) بيشترين سهم و دانشگاه امام رضا (ع) با انتشار 82/14 درصد مقالات در سه سال مورد بررسی کمترین سهم را در توليد علم آستان قدس رضوي داشتهاند. 2)نرخ رشد توليد علم در آستان قدس رضوي با استناد به مقالات علمي توليد شده در سه سال اخير به طور متوسط 68/18 ميباشد؛ ضمن آنکه،نرخ رشد توليد علم با استناد به مقالات منتشر شده از حيث درجه اعتبار نشريه حاكي از آن است كه، در طی سه سال مورد بررسی،مقالات همایشی 94/89 درصد، مقالات علمی-ترویجی 17/6 درصد، مقالات تخصصی 09/30 درصد و مقالات علمی – پژوهشی نیز 77/17 درصد رشد داشتهاند.3)روند رشد مقالات مؤسسات مورد بررسی در این پژوهش در سال 1388، روندی کاهشی را نشان میدهد چنان که نرخ رشد برای مؤسساتی چون بنیاد پژوهشها، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و سازمان کتابخانهها منفی بوده است. در طی سه سال گذشته متوسط رشد سالانه تولیدات علمی برای بنیاد پژوهشها 66/12، دانشگاه علوم اسلامی رضوی71/5-، دانشگاه امام رضا (ع) صفر و سازمان کتابخانهها 50 درصد بوده است. 4) در بين مؤسسات مورد بررسي در اين پژوهش،به ترتیب دانشگاه امام رضا (ع)،دانشگاه علوم اسلامی رضوی و سازمان كتابخانهها در توليد مقالات علمي-پژوهشي و ISI بيشترين سهم را داشتهاند.
واژه هاي كليدي:آستان قدس رضوي، مؤسسات آموزشي و پژوهشي، توليدات علمي، مقالات، نشريات علمي
مقدمه
امروزه، توان تحقيقاتي و ظرفيت علمي هر كشور، ملاك مناسبي جهت ارزيابي ميزان پيشرفت و بالندگي و به دنبال آن توسعه كشور به شمار ميآيد. در اين ميان، با اندازهگيري توليدات علمي، ميتوان تصويري از چگونگي فعاليتهاي علمي يك كشور ارائه نمود(فهيميان به نقل از فرخنیا، 1390).
حركت رو به رشد جامعه جهاني و شكاف موجود بين كشورها در ميزان دسترسي به علم و فناوري، مؤسسات آموزشي و پژوهشي را بر آن داشته تا نسبت به كميت و كيفيت توليدات علمي خود اهتمام بيشتري ورزيده و با بسترسازي مناسب و ايجاد تحولات مؤثر در اين زمينه كارايي نهادهها و عوامل توليد خود را بالا برده و به روند توسعه كمك كنند. مفاد سند چشم انداز جمهوري اسلامي ايران گوياي آن است كه كشور در افق 1404 از دانش پيشرفته، توانايي در توليد علم و فناوري و متكي بر سهم برتر منابع انساني و سرمايه اجتماعي در توليد ملي برخوردارخواهد شد(نقشه جامع علمی کشور، 1390)؛ در اين ميان سهم هر يك از سازمانها و مؤسسات پژوهشي در توليد علم در كشور حائز اهميت ميباشد زيرا ارزيابي سامانه علم و فناوري در هر سازمان و تبيين وضع موجود و عملكرد آن از ضروریترین ابزارهاي لازم براي برنامهريزي، ارتقاء و بهبود آن بهشمار ميآيد. توليد علم، معقولترين و معتبرترین شاخص سنجش رتبه و جايگاه علمي كشورها محسوب ميشود و تعداد مقالات علمي معتبر بينالمللي منتشر شده در نشريات بينالمللي نيز به واسطه اينكه از محاسبات بسيار دقيق و روشن و به دور از هر گونه دستکاری تدوين ميشوند، معيار توليد علم به حساب ميآيند، علاوه برآن استانداردسازي علمي و به ويژه توليد نشريات معتبر علمي و نمايه سازي آنان در مؤسسات بینالمللی نيز ملاك توليد علم در كشور قلمداد ميشود (كينژاد، 1389).
بر اين اساس، دو شاخص كلي براي توليد علم معرفي شده است كه عبارت است از تعداد مقالات علمي و پژوهشي با دستاورد بينالمللي و ديگري ميزان اثر بخشي مقالات جهان علم، با دستیابی به اين دو شاخص تا حدود 90 درصد ميتوان به ميزان توليد علم يك كشور پي برد(كينژاد، 1389).
نتايج تحقيقات انجام شده در ايران نشان داده است كه علت عدم انعكاس حجم بسيار عمدهاي از تحقيقات انجام شده در ايران در پايگاههاي اطلاعاتي جهاني، پايين بودن اعتبار علمي و نداشتن زبان بينالمللي است (نيازي، 1380). با عنایت به مطالب مذکور و پیشینه آستان قدس رضوی در زمینه ایجاد و توسعه مراکز آموزش عالی و مؤسسات پژوهشي و با در نظر گرفتن اهداف و چشمانداز 20 ساله آستان قدس رضوی «دارای معتبرترین مراکز علمی و مقام ممتاز آموزشی و پژوهشی در سطح کشور»، اتخاذ تدابیر علمی و رویکرد مبتنی بر نوآوری و کیفیت در این مراکز امری ضروری و اجتناب ناپذیر است. در راستای دستیابی به هدف مذکور و تبيين جايگاه توليد علم در آستان قدس رضوی، تحقیق حاضر بر آن است تا به ترسيم جايگاه آستان قدس رضوي در توليد علم با استناد به مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي در يك دوره سه ساله (1388-1390) بپردازد. سؤال اساسی این است که، سهم آستان قدس رضوي در توليدات علمي صورت گرفته در داخل و خارج از كشور (مقالات علمي منتشر شده در پايگاههاي علمي) در بازه زماني مذكور به چه ميزان است؟
هدف پژوهش
هدف تحقيق حاضر ترسيم جايگاه علمي آستان قدس رضوي با استاد به مقالات علمي منتشر شده در نشريات معتبر علمي، در يك دوره سه ساله (1388-1390) ميباشد؛ براي دستیابی به اين هدف پاسخگويي به پرسشهاي زير ضروري است:
وضعيت مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي توسط پژوهشگران آستان قدس رضويطي سالهاي 1388-1390 به چه ميزان است؟
هر يك از مؤسسات آموزشي و پژوهشي آستان قدس رضوي درمقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي طي سالهاي 1388 تا 1390 به چه ميزان سهيم بودهاند؟
نرخ رشد توليد علم در آستان قدس رضوي طي سالهاي 1388تا1390چگونه است؟
سهم هر يك از مؤسسات آموزشي و پژوهشي در توليد علم آستان قدس رضوي در بازه زماني 90-1388 چگونه است؟
مقالات منتشر شده در نشريات معتبر علمي از لحاظ ميزان مشاركت پژوهشگران (تعداد نويسندگان) چه وضعيتي دارند؟
پيشينه پژوهش
امروزه واژه «توليد علم» در ادبيات كشور ما جايگاه ویژهای پيدا كرده است، به طوري كه نهضت توليد علم و فناوري اذهان تمام سياستگذاران و برنامهريزان امور علمي و پژوهشي كشور را به خود مشغول كرده و در جاي جاي مستندات علمي و برنامههاي توسعه و سند چشم انداز و افقهاي آرماني كشور، ارتقاء توليد علم و احراز جايگاه نخست علمي هدفگذاري شده است.درارزيابيهايعلمسنجياصلیترین معيار براي تعيين جايگاه علمي و رتبهبندي كشورها، ميزان مشاركت در توليد علم، نوآوري، فناوري و به طور كلي مشاركت در روند توسعه علم جهاني عنوان شده است (زلفي گل و كياني بختياري، 1378).
ارزيابي سامانه علم و فناوري كشور و تبيين وضع موجود و عملكرد آن از ضروریترین ابزارهاي لازم براي برنامهريزي، ارتقاء و بهبود وضعيت آن به شمار ميآيد. بررسي وضعيت توليدات علمي كشور و مقايسه آن با ديگر كشورها تصوير مناسبي از جايگاه ايران و عملكرد آن سامانه علم و فناوري ارائه خواهد كرد؛ نشريات علمي از نخستين و معتبرترين منابعي هستند که پيشرفتهاي علمي را منعكس ميسازند. مجله عبارت از نشريهاي است با عنوان مشخص كه به صورت شمارهها يا جزوههايي پياپي، معمولاً با فاصله زماني منظم و با مدت نامحدود منتشر ميشود و حاوي مقالههايي درباره موضوعات گوناگون از نويسندگان مختلف است. مجله ميتواند به مبحثي خاص محدود باشد يا داراي مقالهها و موضوعاتي در زمينههاي متنوع باشد. هر مجله ميتواند موضوعات مختلفي را در شمارههاي خود بررسيكند يا اينكه بر روي يك موضوع خاص متمركز شود، كه در اين صورت به مجلهاي تخصصي تبديل خواهد شد. نشريات علمي از اين دستهاند؛ يعني نشرياتي كه به صورت تخصصي و متمركز بر محور موضوعات و فعاليتهاي علمي و پژوهشي، سازمانيافتهاند. به تعبيري ديگر، نشريات علمي نشرياتي هستند كه مطالب بديع و تازه علوم را منتقل و با روشي خاص بيان ميكنند. به طور كلي مجله علمي، نگرش جديدي نسبت به علوم و آينده آن دارد و به زعم اكثر صاحبنظران، مجله علمي را بايد مجموعه دانستنيها و معارف جامعه دانست كه به طور تخصصي و آكادميك به انتقال آنها ميپردازد (همان، 1389).
در حال حاضر، يكي از مهمترین شاخصهاي توليد علم در دنيا، تعداد مقالات چاپ شده در نشريات
بینالمللی مانند ISIمیباشد (زلفي گل و كياني بختياري، 1387 ).از شاخصهاي عمده ديگر توليد علم، حضور در عرصههای فراملي و بینالمللی است كه عمدتاً به معناي حضور در نشريات معتبر و همایشها و سمينارها و سمپوزیومهایبینالمللی است (منصوري،1382).
مرو تحقيقات انجام شده
فرخ نیا (1390) با انجام تحقيقي تحت عنوان " بررسي وضعيت مجلات پزشكي انگليسي زبان ايران در پايگاههاي اطلاعاتي" مقالات 20 عنوان مجله علمي- پژوهشي انگليسي زبان ايران را در فاصله سالهاي 2001 تا 2004 مورد بررسي قرار داد؛ نتايج اين تحقيق حاكي از آن بود كه از ميان 20 عنوان مجله علمي- پژوهشي مورد بررسي فقط 5 عنوان با 687 مقاله به پايگاههاي اطلاعاتي راه يافتهاند و بيشترين درصد مقالات نمايه شده در زمينه داروشناسي و سپس بيماريهاي مسري و كودكان است و مقالات 3 نويسندهاي بيشترين تعداد مقالات را به خود اختصاص دادهاند. در همين راستا، زارع بناد كوكي و اولياء (1390) با انجام مطالعه موردي پژوهشهاي مهندسي صنايع و با استناد به مقالات نمايه شده در پايگاههاي علمي بينالمللي جايگاه علمي كشور ايران را مورد بررسي قرار دادند؛ نتايج اين پژوهش نشان داد که، ايران در ميان كشورهاي مورد بررسي جايگاه 22 را دارد و در يك بازه زماني 15 ساله كشور ايران به لحاظ تعداد مقالات در مقايسه با کشورهایمنطقه جايگاه دوم را كسب نمود و در خصوص رشد مقالات رتبه نخست را دارا بوده است.
نتايج تحقيق عصاره و همكاران (1389 تحت عنوان " توليدات علمي اعضاي هيئت علمي دانشگاه شيراز در سالهاي 1379- 1389)، نشان داد؛ در بازه زماني انجام مطالعه 8507 مدرك در قالبهاي مختلف توليد شده است كه از اين تعداد 4218 مورد مقالات مجلات، 3308 مورد مقالات كنفرانس، 515 مورد طرحهاي پژوهشي، 376 مورد كتاب، و 90 مورد اختراعات و آثار بديع بوده است، به نسبت تعداد اعضاي هيئت علمي، بيشترين توليدات علمي توسط دانشكده كشاورزي اين دانشگاه و کمترین ميزان توسط دانشكده کشاورزی داراب صورت گرفته است. از مجموع آثار توليد شده 90/87 درس به صورت تأليف و مابقي به صورت ترجمه بوده است ضمن آنكه مقالات بيشتر در مجلات خارجي به چاپ رسيده است. همسو با اين تحقيق نتايج پژوهش فدائي و حسنزادهكمند(1389) تحت عنوان " بررسي توليدات علمي اعضاي هيئت علمي حوزه علوم انساني دانشگاه تبريز طي سالهاي 1381-1386" نشان داد كه، بيشترين درصد مقالههاي تأليفي مربوط به سال 1385، و بيشترين درصد كتابهاي تأليفي، آثار ارايه شده در مجامع ملي و بينالمللي و طرحهاي پژوهشي پايان يافته مربوط به سال 1386 ميباشد. ضمن آن كه، از نظر انواع توليدات علمي در سالهاي مورد پژوهش، 62 مورد كتاب تأليف 28 مورد كتاب ترجمهاي، 368 مورد مقاله تأليفي در مجلههاي داخلي، 17 مورد مقاله ترجمه شده در مجلههاي داخلي و 25 مورد مقاله چاپ شده در مجلههاي خارجي انجام گرفته است. آزمون فرضيهها در اين پژوهش نشان داد بين متغيرهاي سن، جنس، مرتبه علمي و محل اخذ مدرك تحصيلي افراد با ميزان توليدات علمي آنها رابطه معنيداري وجود دارد.
عبد خدا و همكاران (1389) با انجام تحقيقي تحت عنوان " بررسي ميزان توليدات علمي پزشكي ايران بر مبناي مدارك نمايه شده از مجلات علمي در پایگاههای اطلاعاتي منتخب، در فاصله سالهاي 2009-2005" با استفاده از تحليل کتاب سنجی كليه مجلات علمي– پژوهشي نمايه شده در پايگاههاي Wos و Scopus را مورد بررسي قرار دادند؛ نتايجنشاندادكه از تعداد 44 عنوان مجله مورد بررسي، 18 عنوان در پايگاه Wosو 20 عنوان در پايگاه Scopus نمايه شدهاند. تعداد مدارك ثبت شده و تعداد استناد به آنها در پايگاههاي مورد بررسي با گذرسالدرحالافزايشبوده است. ضمن آنكه تعداد مدارك ثبت شده در پايگاه Scopus بيشتر از پايگاه Wos است اما اين اختلاف معنادار نيست.
فتاحي و همكاران (1390) به بررسي وضعيت جهاني تولیدات علمي دانشگاه فردوسي مشهد طي سالهاي 1990-2010 در وبگاه علوم (Web of Science) با هدف ترسيم نقشه علم اين دانشگاه پرداختند. نتايج تحقيق حاكي از آن بود كه در بازه زماني انجام تحقيق، پژوهشگران اين دانشگاه موفق به انتشار 2318 مدرك نمايه شده در وبگاه علوم گرديدهاند. توزيع فراواني مشاركت نويسندگان اين دانشگاه از قاعده لوتكا و توزيع فراواني موضوعي مدركهاي هسته، توليد شده توسط نويسندگان اين دانشگاه از قاعده برادفورد پيروي میکند. همچنين، دانشگاه فردوسي مشهد در توليد علم جهاني از نرخ متوسط رشد برابر با 2/34 برخوردار بوده است؛ ضمن آن كه، تحليل استنادهاي مدركهاي مورد بررسي نشان داد كه بين تعداد نويسندگان با تعداد استنادهاي دريافتي و ميزان مشاركت يك نويسنده با تعداد مدركهاي منتشر شده توسط او رابطه مثبت وجود دارد. همچنين، سهيلي و عصاره (1389) پژوهشي را تحت عنوان "بررسي توليدات علمي اعضاي هيأت علمي دانشگاه رازي در نمايه استنادي علوم طي سالهاي 1992-2008" انجام دادند. يافتههاي اين پژوهش نشان داد كه، انتشارات علمي دانشگاه رازي در پايگاه (Web of Science) رشد چشمگيري داشته و از نرخ رشد سالانه 9/36 درصد برخوردار بوده است؛ ضمن آنكه اين دانشگاه با داشتن 995 پيشينه پژوهشي از مجموع 53215 مدارك مربوط به ايران در رتبه 18 در ميان دانشگاهها و مؤسسات پژوهشي ايران قرار گرفت و با در نظر گرفتن نسبت تعداد اعضاي هيأت علمي به انتشارات آنان در رتبه 8 قرار گرفته است؛ همچنين نتايج نشان داد كه پژوهشگران اين دانشگاه از همكاري گروهي نسبتاً بالايي برخوردارند و ضريب همكاري گروهي آنها برابر 637/0 ميباشد.
پيشينه فعاليتهاي پژوهشي در آستان قدس رضوي
مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي متناسب با مأموريتها و رسالتهاي خود و همچنين نياز به تصميمگيري علمي در راستاي وظايف سازماني از پژوهشهاي گوناگون بهره میبرند و يا مقوله توليد علم و نشر فرهنگ اسلامي از اهداف اساسي آنها محسوب میشود.از يك منظر میتوانمؤسسات پژوهشي آستان قدس رضوي را در سه مقوله دسته بندي كرد:
الف –مؤسساتی كه پژوهش جزو وظايف ذاتي آنهاست و پژوهشهای آنان در پاسخ به نيازهاي روز جامعه انجام میشود و به ساير واحدهاي آستان قدس رضوي نيز خدمات پژوهشي ارايه میدهند از قبيل بنياد پژوهشهای اسلامي، دانشگاه علوم اسلامي رضوي، دانشگاه امام رضا (ع) و موسسه خدمات مشاورهای.
ب- مؤسساتی كه انجام طرحهایپژوهشي جزو مأموریتآنها است و در پاسخ به رفع نيازهاي پژوهشي و تصميم گيري سازماني صورت میگیرد و تحقيقات آنها به صورت خويش فرما است مانند سازمان کتابخانهها با هدف معرفي و اطلاع رساني منابع دست اول به جامعه كه بخشي از وظايف آنهاست، موسسه فرهنگي قدس به منظور اخذ نظرات مخاطبين و بازخورد آن براي تصمیم گیریها و تحليل وضعيت،همچنين معاونت تبليغات و ارتباطات اسلامي با هدف بررسي نیازهای زايرين و ارايه خدمات بهتر به آنان بخشي از پژوهشهای انجام شده است.
ج- همچنين برخي مؤسسات فرهنگي براي تحقق اهداف و رسالتهای خود از پژوهش بهره میگیرند ولي رويكرد اصلي آنها پژوهش نيست مانند موسسه تربيت بدني و بقاع متبركه.
در دوره پنج ساله (1390-1385) تعداد 1288 عنوان پژوهش مجموع به سرانجام رسيده كه از اين تعداد 316 عنوان پژوهشي (25 درصد كل طرحها) مربوط به سال 1390 میباشد. ضمن آن که، در سال 1390 در مؤسسات فرهنگي آستان قدس رضوي 316 طرح پژوهشي در دست مطالعه بوده است كه نسبت به سال 1389 در تعداد پژوهشها رشدي 9 درصدي مشاهده ميشود. هم اكنون 137 پژوهشگر و 80 عضو هيأت علمي در مؤسسات فرهنگي، آموزشي و پژوهشي آستان قدس رضوي در پستهای سازمانيشان به امر تحقيق و پژوهش میپردازند.اين در حالي است كه تعداد زيادي از منابع انساني به طور مستقيم و غير مستقیم بر اساس دانش تخصصي خود و حسب علاقه و ماهيت وظايف سازماني در امر پژوهش دخيل میباشند.
ازكل پژوهشهای در دست مطالعه مؤسسات فرهنگي در سال (1390)، پژوهشهای بنيادي 53 درصد (169 عنوان) كل طرحهای در دست اجرا در مؤسسات فرهنگي را به خود اختصاص داده است. همچنين پژوهشهای كاربردي 42 درصد (132 عنوان) و پژوهشهایتوسعهای 5 درصد (17 عنوان) از كل پژوهشها را به خود اختصاص داده است. همچنين پژوهشگران و مؤسسات فرهنگي در اين مدت به دريافت 31 جايزه نائل شدهاند كه از سوي مجامع علمي كشور مورد تقدير قرار گرفتهاند. به علاوه، 49 دستاورد پژوهشي (نظير اخذ مجوز علمي پژوهشي براي نشريات) حاصل تلاش مؤسسات فرهنگي در سال 1390 است.تاكنون حدود 350 پايان نامه توسط دانشجويان تحصيلات تكميلي (كارشناسي ارشد و دكتري) در دانشگاه علوم اسلامي رضوي و دانشگاه امام رضا (ع) انجام شده است كه از اين تعداد 45 پايان نامه مربوط به سال 1390میباشد. ضمن آن كه، هر ساله تعداد چشمگيري پايان نامه دانشجويان مقطع كارشناسي ارشد و دكتراي ساير مؤسسات آموزش عالي كشور مورد حمايت و پشتيباني مؤسسات فرهنگي قرار میگیرد.
همچنین، در سال 1390 تعداد 88 نشست و همايش در مؤسسات فرهنگي برگزار شده است كه حاكي از حضور فعالمؤسسات در فضاي علمي جامعه دارد. هم اكنون 80عضو هيئت علمي تمام وقت و حدود 670 مدرس پاره وقت با دانشگاههای وابسته همكاري دارند. همچنين 508 معلم در مدارس امام رضا (ع) با رويكرد پژوهش محوري به امر تعليم و تربيت مشغولاند كه مدارس مذكور داراي يك پژوهش سرا هستند كه حاكي از توجه آستان قدس به زير ساخت هاي سخت افزاري و نرم افزاري جهت بالندگي هر چه بيشتر امر پژوهش در كشور میباشد.
ادامه در لینک زیر:
http://www.modiryar.com/index-management/cultural/librarianship/5650-1392-09-14-08-43-41.html
لطفاً نظرات و پیشنهادات خود را
با مدیریت سایت از طریق پست الکترونیکی؛
Email: mahdiyarahmadi@gmail.com
در میان گذارید.
+ نوشته شده در ۱۳۹۲/۰۹/۱۴ساعت 12:15 توسط مهدي ياراحمدي خراساني
|
